New: Bhagavad Gītā 2.47 deep study with word-by-word grammar Open the verse

मन्त्रपुष्पम् Mantra Pushpam

mantrapuṣpam

A celebrated Taittiriya Aranyaka passage recited at the conclusion of almost every puja as the "flower of mantras". Through a chain of ayatana (abode) statements it teaches that the waters and the cosmic powers, fire, wind, sun, moon, the stars, the rain-cloud, the year, mutually rest in one another, and that one who knows this interdependence becomes firmly established.

  • Mantra
  • Sūkta
  • Taittiriya Aranyaka 1.22 (the first prapathaka, 22nd anuvaka), recited with the Rajadhiraja salutation

मन्त्रपुष्पम्

1 / 9

Verse 1

यो॑ऽपां पुष्पं॒ वेद॑। पुष्प॑वान् प्र॒जावा᳚न् पशु॒मान् भ॑वति ।च॒न्द्रमा॒ वा अ॒पां पुष्पम्᳚। पुष्प॑वान् प्र॒जावा᳚न् पशु॒मान् भ॑वति ।य ए॒वं वेद॑ ।यो॑ऽपामा॒यत॑नं॒ वेद॑ ।आ॒यत॑नवान् भवति ॥ १॥

yo'pāṃ puṣpaṃ veda |puṣpavān prajāvān paśumān bhavati |candramā vā apāṃ puṣpam |puṣpavān prajāvān paśumān bhavati |ya evaṃ veda |yo'pāmāyatanaṃ veda |āyatanavān bhavati || 1||

He who knows the flower of the waters becomes possessed of flowers, progeny and cattle. The moon, verily, is the flower of the waters, he who knows this becomes possessed of flowers, progeny and cattle. He who knows the abode of the waters becomes possessed of an abode.

Commentary

हिन्दी अर्थ

जो जल के पुष्प को जानता है, वह पुष्पवान्, प्रजावान् और पशुमान् होता है। चन्द्रमा ही जल का पुष्प है, जो ऐसा जानता है, वह पुष्पवान्, प्रजावान् और पशुमान् होता है। जो जल के आयतन (आश्रय) को जानता है, वह आयतनवान् होता है।

Verse 2

अ॒ग्निर्वा अ॒पामा॒यत॑नम्। आ॒यत॑नवान् भवति ।यो᳚ऽग्नेरा॒यत॑नं॒ वेद॑ ।आ॒यत॑नवान् भवति ।आपो॒ वा अ॒ग्नेरा॒यत॑नम् ।आ॒यत॑नवान् भवति ।य ए॒वं वेद॑ ।यो॑ऽपामा॒यत॑नं॒ वेद॑ ।आ॒यत॑नवान् भवति ॥ २॥

agnirvā apāmāyatanam |āyatanavān bhavati |yo'gnerāyatanaṃ veda |āyatanavān bhavati |āpo vā agnerāyatanam |āyatanavān bhavati |ya evaṃ veda |yo'pāmāyatanaṃ veda |āyatanavān bhavati || 2||

Fire (Agni), verily, is the abode of the waters, he who knows the abode of Agni becomes possessed of an abode. The waters, verily, are the abode of Agni, he who knows this becomes possessed of an abode. He who knows the abode of the waters becomes possessed of an abode.

Commentary

हिन्दी अर्थ

अग्नि ही जल का आयतन है, जो अग्नि के आयतन को जानता है, वह आयतनवान् होता है। जल ही अग्नि का आयतन है, जो ऐसा जानता है, वह आयतनवान् होता है। जो जल के आयतन को जानता है, वह आयतनवान् होता है।

Verse 3

वा॒युर्वा अ॒पामा॒यत॑नम्। आ॒यत॑नवान् भवति ।यो वा॒योरा॒यत॑नं॒ वेद॑ ।आ॒यत॑नवान् भवति ।आपो॒ वै वा॒योरा॒यत॑नम्। आ॒यत॑नवान् भवति ।य ए॒वं वेद॑ ।यो॑ऽपामा॒यत॑नं॒ वेद॑ ।आ॒यत॑नवान् भवति ॥ ३॥

vāyurvā apāmāyatanam |āyatanavān bhavati |yo vāyorāyatanaṃ veda |āyatanavān bhavati |āpo vai vāyorāyatanam |āyatanavān bhavati |ya evaṃ veda |yo'pāmāyatanaṃ veda |āyatanavān bhavati || 3||

Wind (Vayu), verily, is the abode of the waters, he who knows the abode of Vayu becomes possessed of an abode. The waters, verily, are the abode of Vayu, he who knows this becomes possessed of an abode. He who knows the abode of the waters becomes possessed of an abode.

Commentary

हिन्दी अर्थ

वायु ही जल का आयतन है, जो वायु के आयतन को जानता है, वह आयतनवान् होता है। जल ही वायु का आयतन है, जो ऐसा जानता है, वह आयतनवान् होता है। जो जल के आयतन को जानता है, वह आयतनवान् होता है।

Verse 4

अ॒सौ वै तप॑न्न॒पामा॒यत॑नम्। आ॒यत॑नवान् भवति ।यो॑ऽमुष्य॒ तप॑त आ॒यत॑नं॒ वेद॑ ।आ॒यत॑नवान् भवति ।आपो॒ वा अ॒मुष्य॒ तप॑त आ॒यत॑नम्। आ॒यत॑नवान् भवति ।य ए॒वं वेद॑ ।यो॑ऽपामा॒यत॑नं॒ वेद॑ ।आ॒यत॑नवान् भवति ॥ ४॥

asau vai tapannapāmāyatanam |āyatanavān bhavati |yo'muṣya tapata āyatanaṃ veda |āyatanavān bhavati |āpo vā amuṣya tapata āyatanam |āyatanavān bhavati |ya evaṃ veda |yo'pāmāyatanaṃ veda |āyatanavān bhavati || 4||

Yonder burning sun, verily, is the abode of the waters, he who knows the abode of that burning one becomes possessed of an abode. The waters, verily, are the abode of that burning one, he who knows this becomes possessed of an abode. He who knows the abode of the waters becomes possessed of an abode.

Commentary

हिन्दी अर्थ

वह तपता हुआ सूर्य ही जल का आयतन है, जो उस तपते सूर्य के आयतन को जानता है, वह आयतनवान् होता है। जल ही उस तपते सूर्य का आयतन है, जो ऐसा जानता है, वह आयतनवान् होता है। जो जल के आयतन को जानता है, वह आयतनवान् होता है।

Verse 5

च॒न्द्रमा॒ वा अ॒पामा॒यत॑नम् ।आ॒यत॑नवान् भवति ।यश्च॒न्द्रम॑स आ॒यत॑नं॒ वेद॑ ।आ॒यत॑नवान् भवति ।आपो॒ वै च॒न्द्रम॑स आ॒यत॑नम्। आ॒यत॑नवान् भवति ।य ए॒वं वेद॑ ।यो॑ऽपामा॒यत॑नं॒ वेद॑ ।आ॒यत॑नवान् भवति ॥ ५॥

candramā vā apāmāyatanam |āyatanavān bhavati |yaścandramasa āyatanaṃ veda |āyatanavān bhavati |āpo vai candramasa āyatanam |āyatanavān bhavati |ya evaṃ veda |yo'pāmāyatanaṃ veda |āyatanavān bhavati || 5||

The moon, verily, is the abode of the waters, he who knows the abode of the moon becomes possessed of an abode. The waters, verily, are the abode of the moon, he who knows this becomes possessed of an abode. He who knows the abode of the waters becomes possessed of an abode.

Commentary

हिन्दी अर्थ

चन्द्रमा ही जल का आयतन है, जो चन्द्रमा के आयतन को जानता है, वह आयतनवान् होता है। जल ही चन्द्रमा का आयतन है, जो ऐसा जानता है, वह आयतनवान् होता है। जो जल के आयतन को जानता है, वह आयतनवान् होता है।

Verse 6

नक्ष॑त्राणि॒ वा अ॒पामा॒यत॑नम्। आ॒यत॑नवान् भवति ।यो नक्ष॑त्राणामा॒यत॑नं॒ वेद॑। आ॒यत॑नवान् भवति ।आपो॒ वै नक्ष॑त्राणामा॒यत॑नम्। आ॒यत॑नवान् भवति ।य ए॒वं वेद॑ ।यो॑ऽपामा॒यत॑नं॒ वेद ॑। आ॒यत॑नवान् भवति ॥ ६॥

nakṣatrāṇi vā apāmāyatanam |āyatanavān bhavati |yo nakṣatrāṇāmāyatanaṃ veda |āyatanavān bhavati |āpo vai nakṣatrāṇāmāyatanam |āyatanavān bhavati |ya evaṃ veda |yo'pāmāyatanaṃ veda |āyatanavān bhavati || 6||

The constellations, verily, are the abode of the waters, he who knows the abode of the constellations becomes possessed of an abode. The waters, verily, are the abode of the constellations, he who knows this becomes possessed of an abode. He who knows the abode of the waters becomes possessed of an abode.

Commentary

हिन्दी अर्थ

नक्षत्र ही जल का आयतन हैं, जो नक्षत्रों के आयतन को जानता है, वह आयतनवान् होता है। जल ही नक्षत्रों का आयतन है, जो ऐसा जानता है, वह आयतनवान् होता है। जो जल के आयतन को जानता है, वह आयतनवान् होता है।

Verse 7

प॒र्जन्यो॒ वा अ॒पामा॒यत॑नम्। आ॒यत॑नवान् भवति ।यः प॒र्जन्य॑स्या॒ऽऽयत॑नं॒ वेद॑ ।आ॒यत॑नवान् भवति ।आपो॒ वै प॒र्जन्य॑स्या॒ऽऽयत॑नम्। आ॒यत॑नवान् भवति ।य ए॒वं वेद॑ ।यो॑ऽपामा॒यत॑नं॒ वेद॑ ।आ॒यत॑नवान् भवति ॥ ७॥

parjanyo vā apāmāyatanam |āyatanavān bhavati |yaḥ parjanyasyā''yatanaṃ veda |āyatanavān bhavati |āpo vai parjanyasyā''yatanam |āyatanavān bhavati |ya evaṃ veda |yo'pāmāyatanaṃ veda |āyatanavān bhavati || 7||

The rain-cloud (Parjanya), verily, is the abode of the waters, he who knows the abode of Parjanya becomes possessed of an abode. The waters, verily, are the abode of Parjanya, he who knows this becomes possessed of an abode. He who knows the abode of the waters becomes possessed of an abode.

Commentary

हिन्दी अर्थ

पर्जन्य (वर्षा का मेघ) ही जल का आयतन है, जो पर्जन्य के आयतन को जानता है, वह आयतनवान् होता है। जल ही पर्जन्य का आयतन है, जो ऐसा जानता है, वह आयतनवान् होता है। जो जल के आयतन को जानता है, वह आयतनवान् होता है।

Verse 8

सं॒व॒त्स॒रो वा अ॒पामा॒यत॑नम्। आ॒यत॑नवान् भवति ।यस्सं॑वत्स॒रस्या॒ऽऽयत॑नं॒ वेद॑ ।आ॒यत॑नवान् भवति ।आपो॒ वै सं॑वत्स॒रस्या॒ऽऽयत॑नम् ।आ॒यत॑नवान् भवति ।य ए॒वं वेद॑। यो᳚ऽप्सु नावं॒ प्रति॑ष्ठितां॒ वेद॑ ।प्रत्ये॒व ति॑ष्ठति ॥ ८॥

saṃvatsaro vā apāmāyatanam |āyatanavān bhavati |yassaṃvatsarasyā''yatanaṃ veda |āyatanavān bhavati |āpo vai saṃvatsarasyā''yatanam |āyatanavān bhavati |ya evaṃ veda |yo'psu nāvaṃ pratiṣṭhitāṃ veda |pratyeva tiṣṭhati || 8||

The year (Samvatsara), verily, is the abode of the waters, he who knows the abode of the year becomes possessed of an abode. The waters, verily, are the abode of the year, he who knows this becomes possessed of an abode. He who knows the boat established in the waters stands firm indeed.

Commentary

हिन्दी अर्थ

संवत्सर (वर्ष) ही जल का आयतन है, जो संवत्सर के आयतन को जानता है, वह आयतनवान् होता है। जल ही संवत्सर का आयतन है, जो ऐसा जानता है, वह आयतनवान् होता है। जो जल में प्रतिष्ठित नौका को जानता है, वह सुदृढ़ रूप से प्रतिष्ठित रहता है।

Verse 9

रा॒जा॒धि॒रा॒जाय॑ प्रसह्यसा॒हिने᳚ ।नमो॑ व॒यं वै᳚श्रव॒णाय॑ कुर्महे ।स मे॒ कामा॒न्काम॒कामा॑य॒ मह्यम्᳚ ।का॒मे॒श्व॒रो वै᳚श्रव॒णो द॑दातु ।कु॒बे॒राय॑ वैश्रव॒णाय॑ ।म॒हा॒रा॒जाय॒ नमः॑ ।

rājādhirājāya prasahyasāhine |namo vayaṃ vaiśravaṇāya kurmahe |sa me kāmānkāmakāmāya mahyam |kāmeśvaro vaiśravaṇo dadātu |kuberāya vaiśravaṇāya |mahārājāya namaḥ |

To the king of kings, the all-conquering Vaishravana (Kubera), we offer salutation. May that Vaishravana, lord of desires, grant me, a seeker of desires, my desires. To Kubera Vaishravana, the great king, salutation.

Commentary

हिन्दी अर्थ

राजाओं के राजा, सबको बलपूर्वक जीतने वाले वैश्रवण (कुबेर) को हम नमस्कार करते हैं। वह कामेश्वर वैश्रवण मुझ कामनाओं के अभिलाषी को मेरी कामनाएँ प्रदान करे। कुबेर वैश्रवण, महाराज को नमस्कार है।

॥ इति मन्त्रपुष्पम् सम्पूर्णम् ॥

Recitation complete

Read inside the frame. The rest of the page opens when you reach the end.

A verse in your inbox, every morning

One verse, its meaning, and one word to learn. Two minutes a day.