अर्जुनविषादयोग Bhagavad Gītā Chapter 1: Arjuna’s Dilemma
arjunaviṣādayoga
All 47 verses of Chapter 1, Arjuna's Dilemma, in Devanagari and IAST with English and Hindi meaning.
- Scripture
- Kṛṣṇa
- Bhagavad Gītā · Chapter 1
धृतराष्ट्र उवाचधर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः।मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय।।1.1।।
dhṛtarāṣṭra uvācadharmakṣetre kurukṣetre samavetā yuyutsavaḥ|māmakāḥ pāṇḍavāścaiva kimakurvata sañjaya||1.1||
The King Dhritarashtra asked, “O Sanjaya! What happened on the sacred battlefield of Kurukshetra when my people and the Pandavas gathered?”
Commentary
सञ्जय उवाचदृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा।आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत्।।1.2।।
sañjaya uvācadṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanastadā|ācāryamupasaṅgamya rājā vacanamabravīt||1.2||
Sanjaya replied: “When Prince Duryodhana saw the Pandavas’ army paraded, he approached his preceptor Guru Drona and spoke these words:
Commentary
हिन्दी अर्थ
संजय ने कहा, उस समय राजा दुर्योधन ने व्यूहरचना में खड़ी पाण्डवों की सेना को देखकर आचार्य द्रोण के पास जाकर ये वचन कहे।
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणाम् आचार्य महतीं चमूम्।व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता।।1.3।।
paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇām ācārya mahatīṃ camūm|vyūḍhāṃ drupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā||1.3||
Revered Father! Behold this mighty host of the Pandavas, paraded by the son of King Drupada, your wise disciple.
Commentary
हिन्दी अर्थ
हे आचार्य! आपके बुद्धिमान शिष्य द्रुपदपुत्र (धृष्टद्युम्न) द्वारा व्यूहाकार खड़ी की गई पाण्डुपुत्रों की इस विशाल सेना को देखिए।
अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि।युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः।।1.4।।
atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi|yuyudhāno virāṭaśca drupadaśca mahārathaḥ||1.4||
In it are heroes and great bowmen; the equals in battle of Arjuna, Bheema, Yuyudhana, Virata, and Drupada, all great soldiers.
Commentary
हिन्दी अर्थ
इस सेना में युद्ध में भीम और अर्जुन के समान अनेक शूरवीर महाधनुर्धर हैं, जैसे युयुधान (सात्यकि), विराट तथा महारथी द्रुपद।
धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान्।पुरुजित् कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः।।1.5।।
dhṛṣṭaketuścekitānaḥ kāśirājaśca vīryavān|purujit kuntibhojaśca śaibyaśca narapuṅgavaḥ||1.5||
Dhrishtaketu, Chekitan, the valiant king of Benares, Purujit, Kuntibhoja, and Shaibya, a master of many.
Commentary
हिन्दी अर्थ
धृष्टकेतु, चेकितान, पराक्रमी काशिराज, पुरुजित, कुन्तिभोज तथा मनुष्यों में श्रेष्ठ शैब्य भी हैं।
युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान्।सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः।।1.6।।
yudhāmanyuśca vikrānta uttamaujāśca vīryavān|saubhadro draupadeyāśca sarva eva mahārathāḥ||1.6||
Yudhamanyu, Uttamouja, Soubhadra, and the sons of Droupadi, all famous men.
Commentary
हिन्दी अर्थ
पराक्रमी युधामन्यु, बलवान उत्तमौजा, सुभद्रापुत्र (अभिमन्यु) तथा द्रौपदी के पुत्र, ये सब महारथी हैं।
अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम।नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते।।1.7।।
asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tānnibodha dvijottama|nāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tānbravīmi te||1.7||
Know also, O best of the twice-born, those who are the most distinguished among us, the leaders of my army; I name them now for your information.
Commentary
हिन्दी अर्थ
हे द्विजश्रेष्ठ! हमारी ओर के जो प्रमुख योद्धा एवं मेरी सेना के नायक हैं, उन्हें भी जान लीजिए; आपकी जानकारी के लिए मैं उनके नाम बताता हूँ।
भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः।अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस् तथैव च।।1.8।।
bhavānbhīṣmaśca karṇaśca kṛpaśca samitiñjayaḥ|aśvatthāmā vikarṇaśca saumadattis tathaiva ca||1.8||
You come first; then Bheeshma, Karna, Kripa, great warriors; Ashwatthama, Vikarna, and the son of Somadatta;
Commentary
हिन्दी अर्थ
आप (द्रोणाचार्य), भीष्म, कर्ण, संग्रामविजयी कृपाचार्य, अश्वत्थामा, विकर्ण तथा सोमदत्त के पुत्र (भूरिश्रवा),
अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः।नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः।।1.9।।
anye ca bahavaḥ śūrā madarthe tyaktajīvitāḥ|nānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ||1.9||
And many others, all ready to die for My sake; all armed, all skilled in warfare.
Commentary
हिन्दी अर्थ
और भी बहुत-से शूरवीर हैं जिन्होंने मेरे लिए अपने प्राणों का मोह त्याग दिया है; वे नाना प्रकार के शस्त्रास्त्रों से सुसज्जित और युद्ध में निपुण हैं।
अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम्।पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम्।।1.10।।
aparyāptaṃ tadasmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam|paryāptaṃ tvidameteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam||1.10||
Yet our army seems weaker, though commanded by Bhishma; their army seems stronger, though commanded by Bhima.
Commentary
हिन्दी अर्थ
भीष्म द्वारा रक्षित हमारी यह सेना (उनकी तुलना में) अपर्याप्त है, जबकि भीम द्वारा रक्षित उनकी सेना पर्याप्त (पूर्ण समर्थ) है।
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः।भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि।।1.11।।
ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgamavasthitāḥ|bhīṣmamevābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi||1.11||
Therefore, let the rank and file stand firm in their posts according to battalions, and all you generals around Bheeshma.
Commentary
हिन्दी अर्थ
अतः आप सब अपने-अपने मोर्चों पर यथास्थान स्थित रहते हुए सब ओर से केवल भीष्म पितामह की ही रक्षा करें।
तस्य संजनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः।सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्।।1.12।।
tasya saṃjanayan harṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ|siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān||1.12||
Then, to enliven his spirits, the brave Grandfather Bheeshma, the eldest of the Kuru clan, blew his conch, its sound resembling that of a lion’s roar.
Commentary
हिन्दी अर्थ
तब कौरवों में वृद्ध, प्रतापी पितामह भीष्म ने दुर्योधन के हृदय में हर्ष उत्पन्न करते हुए सिंह के समान गरजकर ऊँचे स्वर में शंख बजाया।
ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः।सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलो ऽभवत्।।1.13।।
tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca paṇavānakagomukhāḥ|sahasaivābhyahanyanta sa śabdastumulo 'bhavat||1.13||
And immediately, all the conches, drums, trumpets, and horns blared forth in a tumultuous uproar.
Commentary
हिन्दी अर्थ
इसके पश्चात शंख, नगाड़े, ढोल, मृदंग और रणसिंघे एक साथ ही बज उठे और उनका वह शब्द अत्यन्त भयंकर हुआ।
ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ।माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः।।1.14।।
tataḥ śvetairhayairyukte mahati syandane sthitau|mādhavaḥ pāṇḍavaścaiva divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ||1.14||
Then, seated in their spacious war chariot, yoked with white horses, Lord Shri Krishna and Arjuna sounded their divine conch shells.
Commentary
हिन्दी अर्थ
तदनन्तर सफेद घोड़ों से जुते हुए भव्य रथ पर बैठे हुए माधव (श्रीकृष्ण) और पाण्डुपुत्र अर्जुन ने भी अपने दिव्य शंख बजाए।
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः।पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः।।1.15।।
pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanaṃjayaḥ|pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ||1.15||
Lord Shri Krishna blew his Panchajanya, and Arjuna blew his Devadatta; brave Bheema blew his renowned shell, Poundra.
Commentary
हिन्दी अर्थ
श्रीकृष्ण (हृषीकेश) ने पांचजन्य, अर्जुन (धनंजय) ने देवदत्त तथा भयानक कर्म करने वाले भीम (वृकोदर) ने पौण्ड्र नामक महाशंख बजाया।
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः।नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ।।1.16।।
anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ|nakulaḥ sahadevaśca sughoṣamaṇipuṣpakau||1.16||
The King Dharmaraja, the son of Kunti, blew the Anantavijaya, Nakula, and Sahadeva, the Sughosha and Manipushpaka, respectively.
Commentary
हिन्दी अर्थ
कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिर ने अनन्तविजय तथा नकुल और सहदेव ने क्रमशः सुघोष और मणिपुष्पक नामक शंख बजाए।
काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः।धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश् चापराजितः।।1.17।।
kāśyaśca parameṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ|dhṛṣṭadyumno virāṭaśca sātyakiś cāparājitaḥ||1.17||
And the Maharaja of Benares, the great archer, Shikhandi, the great soldier, Dhrishtadyumna, Virata, and Satyaki, the invincible one,
Commentary
हिन्दी अर्थ
श्रेष्ठ धनुर्धर काशिराज, महारथी शिखण्डी, धृष्टद्युम्न, विराट तथा अजेय सात्यकि,
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते।सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक् पृथक्।।1.18।।
drupado draupadeyāśca sarvaśaḥ pṛthivīpate|saubhadraśca mahābāhuḥ śaṅkhāndadhmuḥ pṛthak pṛthak||1.18||
And, O King! Drupada, Droupadi’s sons, and the great soldier Soubhadra blew their conches.
Commentary
हिन्दी अर्थ
हे राजन (धृतराष्ट्र)! द्रुपद, द्रौपदी के पुत्र तथा महाबाहु सुभद्रापुत्र (अभिमन्यु), इन सबने अलग-अलग अपने-अपने शंख बजाए।
स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत्।नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्।।1.19।।
sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat|nabhaśca pṛthivīṃ caiva tumulo vyanunādayan||1.19||
The tumult rent the hearts of the sons of Dhritarashtra, shaking heaven and earth with its echoing violence.
Commentary
हिन्दी अर्थ
उस भयंकर शब्द ने आकाश और पृथ्वी को गुँजाते हुए धृतराष्ट्र के पुत्रों के हृदयों को विदीर्ण कर दिया।
अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः।प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः।।1.20।।
atha vyavasthitān dṛṣṭvā dhārtarāṣṭrān kapidhvajaḥ|pravṛtte śastrasaṃpāte dhanurudyamya pāṇḍavaḥ||1.20||
Then, upon beholding the sons of Dhritarashtra, drawn up on the battlefield, ready to fight, Arjuna, whose flag bore the image of Hanuman,
Commentary
हिन्दी अर्थ
हे राजन! इसके बाद हनुमान के चिह्न वाली ध्वजा से युक्त अर्जुन ने मोर्चे पर खड़े कौरवों को देखकर, शस्त्र चलने का समय आने पर अपना धनुष उठाया।
अर्जुन उवाचहृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते।सेनयोरुभयोर् मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत।।1.21।।
arjuna uvācahṛṣīkeśaṃ tadā vākyamidamāha mahīpate|senayorubhayor madhye rathaṃ sthāpaya me'cyuta||1.21||
Raising his bow, he spoke this to the Lord Shri Krishna: O Infallible Lord of the earth! Please draw up my chariot between the two armies.
Commentary
हिन्दी अर्थ
और हे राजन! उन्होंने हृषीकेश (श्रीकृष्ण) से ये वचन कहे, अर्जुन बोले, हे अच्युत! मेरे रथ को दोनों सेनाओं के बीच में ले चलकर खड़ा कीजिए,
यावदेतान् निरीक्षे ऽहं योद्धुकामान् अवस्थितान्।कैर्मया सह योद्धव्यम् अस्मिन् रणसमुद्यमे।।1.22।।
yāvadetān nirīkṣe 'haṃ yoddhukāmān avasthitān|kairmayā saha yoddhavyam asmin raṇasamudyame||1.22||
So that I may observe those who must fight on my side and those who must fight against me.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जिससे मैं युद्ध की इच्छा से खड़े हुए इन योद्धाओं को भली-भाँति देख सकूँ कि इस युद्ध-उद्यम में मुझे किन-किन के साथ लड़ना है।
योत्स्यमानान् अवेक्षे ऽहं य एते ऽत्र समागताः।धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर् युद्धे प्रियचिकीर्षवः।।1.23।।
yotsyamānān avekṣe 'haṃ ya ete 'tra samāgatāḥ|dhārtarāṣṭrasya durbuddher yuddhe priyacikīrṣavaḥ||1.23||
And gaze upon this array of soldiers, eager to please the sons of Dhritarashtra who are sinful.
Commentary
हिन्दी अर्थ
मैं उन लोगों को देखना चाहता हूँ जो यहाँ युद्ध के लिए एकत्र हुए हैं और दुर्बुद्धि दुर्योधन का युद्ध में प्रिय करने की इच्छा रखते हैं।
संजय उवाचएवम् उक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत।सेनयोर् उभयोर् मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम्।।1.24।।
saṃjaya uvācaevam ukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhārata|senayor ubhayor madhye sthāpayitvā rathottamam||1.24||
Sanjaya said: “Having listened to Arjuna’s request, Lord Shri Krishna drew up His bright chariot in the midst between the two armies.
Commentary
हिन्दी अर्थ
संजय ने कहा, हे भरतवंशी (धृतराष्ट्र)! अर्जुन (गुडाकेश) के इस प्रकार कहने पर श्रीकृष्ण ने उस उत्तम रथ को दोनों सेनाओं के बीच में खड़ा कर दिया।
भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम्।उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरून् इति।।1.25।।
bhīṣmadroṇapramukhataḥ sarveṣāṃ ca mahīkṣitām|uvāca pārtha paśyaitān samavetān kurūn iti||1.25||
Where Bheeshma and Drona had led all the rulers of the earth, He spoke thus: O Arjuna! Behold, these members of the family of Kuru are assembled.
Commentary
हिन्दी अर्थ
भीष्म, द्रोण तथा समस्त राजाओं के सामने रथ खड़ा करके श्रीकृष्ण बोले, हे पार्थ! युद्ध के लिए एकत्र हुए इन कौरवों को देखो।
तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पितॄन् अथ पितामहान्।आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखींस् तथा।।1.26।।
tatrāpaśyat sthitān pārthaḥ pitṝn atha pitāmahān|ācāryān mātulān bhrātṝn putrān pautrān sakhīṃs tathā||1.26||
There, Arjuna noticed fathers, grandfathers, uncles, cousins, sons, grandsons, teachers, and friends.
Commentary
हिन्दी अर्थ
तब अर्जुन ने दोनों सेनाओं में खड़े हुए पिताओं, पितामहों, आचार्यों, मामाओं, भाइयों, पुत्रों, पौत्रों तथा मित्रों को देखा।
श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि।तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान् बन्धूनवस्थितान्।।1.27।।
śvaśurān suhṛdaścaiva senayorubhayorapi|tānsamīkṣya sa kaunteyaḥ sarvān bandhūnavasthitān||1.27||
Fathers-in-law and benefactors were arrayed on both sides, and Arjuna then gazed at all those kinsmen before him.
Commentary
हिन्दी अर्थ
ससुर और सुहृद (हितैषी) भी दोनों सेनाओं में खड़े थे। इन सब बन्धु-बान्धवों को उपस्थित देखकर कुन्तीपुत्र अर्जुन,
अर्जुन उवाचकृपया परयाऽऽविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत्।दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम्।।1.28।।
arjuna uvācakṛpayā parayā''viṣṭo viṣīdannidamabravīt|dṛṣṭvemaṃ svajanaṃ kṛṣṇa yuyutsuṃ samupasthitam||1.28||
And his heart melted with pity, and sadly he spoke: “O my Lord! When I see all these, my own people, thirsting for battle,
Commentary
हिन्दी अर्थ
अत्यन्त करुणा से व्याकुल होकर विषादपूर्वक यह बोले, अर्जुन ने कहा, हे कृष्ण! युद्ध की इच्छा से उपस्थित अपने इन स्वजनों को देखकर
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति।वेपथुश् च शरीरे मे रोमहर्षश् च जायते।।1.29।।
sīdanti mama gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyati|vepathuś ca śarīre me romaharṣaś ca jāyate||1.29||
My limbs are failing me, my throat is parched, my body is trembling, and my hair is standing on end.
Commentary
हिन्दी अर्थ
मेरे अंग शिथिल हुए जा रहे हैं और मुख सूख रहा है; मेरे शरीर में कँपकँपी और रोमांच हो रहा है।
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक् चैव परिदह्यते।न च शक्नोम्य् अवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः।।1.30।।
gāṇḍīvaṃ sraṃsate hastāt tvak caiva paridahyate|na ca śaknomy avasthātuṃ bhramatīva ca me manaḥ||1.30||
The bow Gandiva slips from my hand, and my skin burns. I cannot remain still, for my mind is in tumult.
Commentary
हिन्दी अर्थ
हाथ से गाण्डीव धनुष गिर रहा है और त्वचा भी जल रही है; मैं खड़ा रहने में असमर्थ हूँ और मेरा मन मानो भ्रमित-सा हो रहा है।
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव।न च श्रेयो ऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनम् आहवे।।1.31।।
nimittāni ca paśyāmi viparītāni keśava|na ca śreyo 'nupaśyāmi hatvā svajanam āhave||1.31||
The omens are unfavourable; what good can come from the slaughter of my people on this battlefield?
Commentary
हिन्दी अर्थ
हे केशव! मुझे विपरीत (अशुभ) लक्षण दिखाई दे रहे हैं; युद्ध में अपने स्वजनों को मारकर मैं कोई कल्याण नहीं देखता।
न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च।किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर् जीवितेन वा।।1.32।।
na kāṅkṣe vijayaṃ kṛṣṇa na ca rājyaṃ sukhāni ca|kiṃ no rājyena govinda kiṃ bhogair jīvitena vā||1.32||
Ah, my Lord! I do not crave victory, nor a kingdom, nor any pleasure. What would a kingdom, happiness, or life be to me?
Commentary
हिन्दी अर्थ
हे कृष्ण! मैं न विजय चाहता हूँ, न राज्य और न सुख। हे गोविन्द! हमें ऐसे राज्य, भोग अथवा जीवन से क्या प्रयोजन?
येषाम् अर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च।त इमे ऽवस्थिता युद्धे प्राणांस् त्यक्त्वा धनानि च।।1.33।।
yeṣām arthe kāṅkṣitaṃ no rājyaṃ bhogāḥ sukhāni ca|ta ime 'vasthitā yuddhe prāṇāṃs tyaktvā dhanāni ca||1.33||
When those for whose sake I desire these things stand here, about to sacrifice their property and lives:
Commentary
हिन्दी अर्थ
जिनके लिए हमें राज्य, भोग और सुखों की इच्छा है, वे ही ये लोग अपने प्राण और धन की आशा छोड़कर युद्ध में खड़े हैं।
आचार्याः पितरः पुत्रास् तथैव च पितामहाः।मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस् तथा।।1.34।।
ācāryāḥ pitaraḥ putrās tathaiva ca pitāmahāḥ|mātulāḥ śvaśurāḥ pautrāḥ śyālāḥ sambandhinas tathā||1.34||
Teachers, fathers, grandfathers, sons, grandsons, uncles, fathers-in-law, brothers-in-law, and other relatives.
Commentary
हिन्दी अर्थ
आचार्य, पिता, पुत्र, पितामह, मामा, ससुर, पौत्र, साले तथा अन्य सम्बन्धी,
एतान् न हन्तुम् इच्छामि घ्नतो ऽपि मधुसूदन।अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते।।1.35।।
etān na hantum icchāmi ghnato 'pi madhusūdana|api trailokyarājyasya hetoḥ kiṃ nu mahīkṛte||1.35||
I would not kill them, even for three worlds; why then for this earth alone? It matters not if I myself am killed.
Commentary
हिन्दी अर्थ
हे मधुसूदन! ये मुझे मारें तो भी मैं इन्हें मारना नहीं चाहता; तीनों लोकों के राज्य के लिए भी नहीं, फिर इस पृथ्वी के लिए तो कहना ही क्या।
निहत्य धार्तराष्ट्रान् नः का प्रीतिः स्याज् जनार्दन।पापम् एवाश्रयेद् अस्मान् हत्वैतान् आततायिनः।।1.36।।
nihatya dhārtarāṣṭrān naḥ kā prītiḥ syāj janārdana|pāpam evāśrayed asmān hatvaitān ātatāyinaḥ||1.36||
My Lord! What happiness can come from the death of these sons of Dhritarashtra? We shall be committing a sin if we kill these desperate men.
Commentary
हिन्दी अर्थ
हे जनार्दन! धृतराष्ट्र के इन पुत्रों को मारकर हमें क्या प्रसन्नता मिलेगी? इन आततायियों को मारने से तो हमें पाप ही लगेगा।
तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान्।स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव।।1.37।।
tasmānnārhā vayaṃ hantuṃ dhārtarāṣṭrān svabāndhavān|svajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava||1.37||
We are worthy of a nobler feat than slaughtering our relatives, the sons of Dhritarashtra; for, my Lord, how can we be happy if we kill our kinsmen?
Commentary
हिन्दी अर्थ
इसलिए हे माधव! अपने ही बन्धु धृतराष्ट्रपुत्रों को मारना हमारे लिए उचित नहीं; भला अपने ही स्वजनों को मारकर हम कैसे सुखी होंगे?
यद्य् अप्य् एते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः।कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्।।1.38।।
yady apy ete na paśyanti lobhopahatacetasaḥ|kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ mitradrohe ca pātakam||1.38||
Although these men, blinded by greed, see no guilt in destroying their kin or fighting against their friends,
Commentary
हिन्दी अर्थ
यद्यपि लोभ से भ्रष्टचित्त हुए ये लोग कुल के नाश से होने वाले दोष और मित्रों से द्रोह के पाप को नहीं देखते,
कथं न ज्ञेयम् अस्माभिः पापाद् अस्मान् निवर्तितुम्।कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर् जनार्दन।।1.39।।
kathaṃ na jñeyam asmābhiḥ pāpād asmān nivartitum|kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ prapaśyadbhir janārdana||1.39||
Should we not, whose eyes are open and who consider it wrong to annihilate our family, turn away from such a great crime?
Commentary
हिन्दी अर्थ
तथापि हे जनार्दन! कुल के नाश से होने वाले दोष को स्पष्ट देखने वाले हम लोग इस पाप से क्यों न विमुख हों?
कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः।धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नम् अधर्मो ऽभिभवत्य् उत।।1.40।।
kulakṣaye praṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāḥ|dharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnam adharmo 'bhibhavaty uta||1.40||
The destruction of our kindred means the destruction of the traditions of our ancient lineage, and when these are lost, irreligion will overrun our homes.
Commentary
हिन्दी अर्थ
कुल के नाश से सनातन कुलधर्म नष्ट हो जाते हैं; और धर्म के नष्ट होने पर सम्पूर्ण कुल को अधर्म दबा लेता है।
अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः।स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः।।1.41।।
adharmābhibhavāt kṛṣṇa praduṣyanti kulastriyaḥ|strīṣu duṣṭāsu vārṣṇeya jāyate varṇasaṅkaraḥ||1.41||
When irreligion spreads, the women of the house start to stray; when they lose their purity, adulteration of the lineage follows.
Commentary
हिन्दी अर्थ
हे कृष्ण! अधर्म के बढ़ने पर कुल की स्त्रियाँ दूषित हो जाती हैं; और हे वार्ष्णेय! स्त्रियों के दूषित होने पर वर्णसंकर उत्पन्न होता है।
सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च।पतन्ति पितरो ह्य् एषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः।।1.42।।
saṅkaro narakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya ca|patanti pitaro hy eṣāṃ luptapiṇḍodakakriyāḥ||1.42||
Promiscuity ruins both the family and those who defile it; while the souls of our ancestors droop, due to the lack of funeral cakes and ablutions.
Commentary
हिन्दी अर्थ
यह वर्णसंकर कुलघातियों और कुल, दोनों को नरक में ले जाने वाला होता है; पिण्ड और जल की क्रिया लुप्त हो जाने से इनके पितर भी अधोगति को प्राप्त होते हैं।
दोषैर् एतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः।उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश् च शाश्वताः।।1.43।।
doṣair etaiḥ kulaghnānāṃ varṇasaṅkarakārakaiḥ|utsādyante jātidharmāḥ kuladharmāś ca śāśvatāḥ||1.43||
By the destruction of our lineage and the pollution of our blood, ancient class traditions and family purity alike perish.
Commentary
हिन्दी अर्थ
वर्णसंकर उत्पन्न करने वाले इन कुलघातियों के दोषों से जातिधर्म और सनातन कुलधर्म नष्ट हो जाते हैं।
उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन।नरके ऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम।।1.44।।
utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana|narake 'niyataṃ vāso bhavatītyanuśuśruma||1.44||
The wise say, my Lord, that they are forever lost whose ancient traditions have been lost.
Commentary
हिन्दी अर्थ
हे जनार्दन! हमने सुना है कि जिन मनुष्यों के कुलधर्म नष्ट हो जाते हैं, उनका अनिश्चित काल तक नरक में वास होता है।
अहो बत महत् पापं कर्तुं व्यवसिता वयम्।यद् राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनम् उद्यताः।।1.45।।
aho bata mahat pāpaṃ kartuṃ vyavasitā vayam|yad rājyasukhalobhena hantuṃ svajanam udyatāḥ||1.45||
Alas, it is strange that we should be willing to kill our own countrymen and commit a great sin, in order to enjoy the pleasures of kingdom.
Commentary
हिन्दी अर्थ
अहो! बड़े खेद की बात है कि हम राज्य-सुख के लोभ से अपने ही स्वजनों को मारने को तैयार होकर महान पाप करने पर तुले हुए हैं।
यदि माम् अप्रतीकारम् अशस्त्रं शस्त्रपाणयः।धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस् तन् मे क्षेमतरं भवेत्।।1.46।।
yadi mām apratīkāram aśastraṃ śastrapāṇayaḥ|dhārtarāṣṭrā raṇe hanyus tan me kṣemataraṃ bhavet||1.46||
If, on the contrary, the sons of Dhritarashtra, with weapons in hand, should slay me, unarmed and unresisting, surely that would be better for my welfare!
Commentary
हिन्दी अर्थ
यदि शस्त्र हाथ में लिए हुए धृतराष्ट्रपुत्र मुझ निःशस्त्र और सामना न करने वाले को युद्ध में मार भी डालें, तो वह मेरे लिए अधिक कल्याणकारी होगा।
सञ्जय उवाचएवम् उक्त्वाऽर्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत्।विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः।।1.47।।
sañjaya uvācaevam uktvā'rjunaḥ saṃkhye rathopastha upāviśat|visṛjya saśaraṃ cāpaṃ śokasaṃvignamānasaḥ||1.47||
Sanjaya said: “Having spoken thus, Arjuna sank into the seat of his chariot, discarding his bow and arrow, overwhelmed with grief in the midst of the armies.”
Commentary
हिन्दी अर्थ
संजय ने कहा, रणभूमि में इस प्रकार कहकर शोक से उद्विग्न मन वाले अर्जुन बाण सहित धनुष को त्यागकर रथ के पिछले भाग में बैठ गए।
- Meaning
- Grammar
हिन्दी अर्थ
धृतराष्ट्र ने पूछा, हे संजय! धर्मभूमि कुरुक्षेत्र में युद्ध की इच्छा से एकत्र हुए मेरे पुत्रों (कौरवों) तथा पाण्डवों ने क्या किया?