New: Bhagavad Gītā 2.47 deep study with word-by-word grammar Open the verse

विश्वरूपदर्शनयोग Bhagavad Gītā Chapter 11: Yoga through Beholding the Cosmic Form of God

viśvarūpadarśanayoga

All 55 verses of Chapter 11, Yoga through Beholding the Cosmic Form of God, in Devanagari and IAST with English and Hindi meaning.

Verse 11.1

अर्जुन उवाचमदनुग्रहाय परमं गुह्यम् अध्यात्मसंज्ञितम्।यत् त्वयोक्तं वचस् तेन मोहो ऽयं विगतो मम।।11.1।।

arjuna uvācamadanugrahāya paramaṃ guhyam adhyātmasaṃjñitam|yat tvayoktaṃ vacas tena moho 'yaṃ vigato mama||11.1||

Arjuna said: My Lord! Your words concerning the Supreme Secret of Self, given for my blessing, have dispelled the illusions that surrounded me.

Commentary

हिन्दी अर्थ

अर्जुन बोले, हे भगवन्! आपने मुझ पर अनुग्रह करके अध्यात्म नामक जो परम गुह्य (अत्यन्त गोपनीय) ज्ञान कहा है, उससे मेरा यह मोह सर्वथा दूर हो गया है।

Verse 11.2

भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया।त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यम् अपि चाव्ययम्।।11.2।।

bhavāpyayau hi bhūtānāṃ śrutau vistaraśo mayā|tvattaḥ kamalapatrākṣa māhātmyam api cāvyayam||11.2||

O Lord, whose eyes are like the lotus petal! You have described in detail the origin and dissolution of beings, and Your own Eternal Majesty.

Commentary

हिन्दी अर्थ

हे कमलनयन (श्रीकृष्ण)! प्राणियों की उत्पत्ति और प्रलय का वर्णन मैंने आपसे विस्तार से सुना है, तथा आपकी अविनाशी महिमा को भी जान लिया है।

Verse 11.3

एवम् एतद् यथात्थ त्वम् आत्मानं परमेश्वर।द्रष्टुम् इच्छामि ते रूपम् ऐश्वरं पुरुषोत्तम।।11.3।।

evam etad yathāttha tvam ātmānaṃ parameśvara|draṣṭum icchāmi te rūpam aiśvaraṃ puruṣottama||11.3||

I believe all as you have declared it. I now long to have a vision of your divine form, O Most High!

Commentary

हिन्दी अर्थ

हे परमेश्वर! आप अपने विषय में जैसा कह रहे हैं, वह ठीक वैसा ही है। फिर भी हे पुरुषोत्तम! मैं आपके उस ऐश्वर्यमय (दिव्य) रूप को प्रत्यक्ष देखना चाहता हूँ।

Verse 11.4

मन्यसे यदि तच् छक्यं मया द्रष्टुम् इति प्रभो।योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयाऽत्मानम् अव्ययम्।।11.4।।

manyase yadi tac chakyaṃ mayā draṣṭum iti prabho|yogeśvara tato me tvaṃ darśayā'tmānam avyayam||11.4||

If you think it is possible for me to see it, show me, O Lord of Lords, your eternal self.

Commentary

हिन्दी अर्थ

हे प्रभो! यदि आप समझते हैं कि मैं उस रूप को देखने में समर्थ हूँ, तो हे योगेश्वर! आप मुझे अपना वह अविनाशी स्वरूप दिखाइए।

Verse 11.5

श्री भगवान् उवाचपश्य मे पार्थ रूपाणि शतशो ऽथ सहस्रशः।नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च।।11.5।।

śrī bhagavān uvācapaśya me pārtha rūpāṇi śataśo 'tha sahasraśaḥ|nānāvidhāni divyāni nānāvarṇākṛtīni ca||11.5||

Lord Shri Krishna replied: “Behold, O Arjuna! My celestial forms, by the hundreds and thousands, various in kind, colour, and shape.”

Commentary

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान् बोले, हे पार्थ! अब तुम मेरे सैकड़ों-हज़ारों दिव्य रूपों को देखो, जो नाना प्रकार के, अनेक रंगों और आकृतियों वाले हैं।

Verse 11.6

पश्यादित्यान् वसून् रुद्रान् अश्विनौ मरुतस् तथा।बहून्य् अदृष्टपूर्वाणि पश्याऽश्चर्याणि भारत।।11.6।।

paśyādityān vasūn rudrān aśvinau marutas tathā|bahūny adṛṣṭapūrvāṇi paśyā'ścaryāṇi bhārata||11.6||

Behold, thou seest the powers of Nature: fire, earth, wind, and sky; the sun, the heavens, the moon, the stars; all forces of vitality and healing; and the roving winds. Behold, thou seest the myriad wonders revealed to none but thee.

Commentary

हिन्दी अर्थ

हे भरतवंशी (अर्जुन)! आदित्यों, वसुओं, रुद्रों, दोनों अश्विनीकुमारों तथा मरुद्गणों को देखो; और इनके साथ ही उन अनेक आश्चर्यों को भी देखो, जो पहले कभी किसी ने नहीं देखे।

Verse 11.7

इहैकस्थं जगत् कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम्।मम देहे गुडाकेश यच् चान्यद् द्रष्टुम् इच्छसि।।11.7।।

ihaikasthaṃ jagat kṛtsnaṃ paśyādya sacarācaram|mama dehe guḍākeśa yac cānyad draṣṭum icchasi||11.7||

Here, living in Me, O Arjuna, behold the entire universe, both movable and immovable, and anything else you would like to see!

Commentary

हिन्दी अर्थ

हे गुडाकेश (अर्जुन)! इस समय तुम मेरे इस शरीर में एक ही स्थान पर स्थित चराचर सहित समस्त जगत् को देखो; और इसके अतिरिक्त जो कुछ भी देखना चाहो, उसे भी देख लो।

Verse 11.8

न तु मां शक्यसे द्रष्टुम् अनेनैव स्वचक्षुषा।दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगम् ऐश्वरम्।।11.8।।

na tu māṃ śakyase draṣṭum anenaiva svacakṣuṣā|divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ paśya me yogam aiśvaram||11.8||

Yet, since you cannot see Me with mortal eyes, behold, I give you divine sight. Now, see the glory of My sovereignty.

Commentary

हिन्दी अर्थ

परन्तु तुम मुझे अपने इन साधारण नेत्रों से नहीं देख सकोगे; इसलिए मैं तुम्हें दिव्य दृष्टि देता हूँ, अब तुम मेरे ईश्वरीय योग (दिव्य सामर्थ्य) को देखो।

Verse 11.9

सञ्जय उवाचएवम् उक्त्वा ततो राजन् महायोगेश्वरो हरिः।दर्शयाम् आस पार्थाय परमं रूपम् ऐश्वरम्।।11.9।।

sañjaya uvācaevam uktvā tato rājan mahāyogeśvaro hariḥ|darśayām āsa pārthāya paramaṃ rūpam aiśvaram||11.9||

Sanjaya continued: “Having thus spoken, O King, the Lord Shri Krishna, the Almighty Prince of Wisdom, showed Arjuna the Supreme Form of the Great God.

Commentary

हिन्दी अर्थ

संजय ने कहा, हे राजन (धृतराष्ट्र)! इस प्रकार कहकर महायोगेश्वर भगवान् श्रीहरि ने अर्जुन को अपना परम ऐश्वर्यमय (विश्वरूप) दिखाया।

Verse 11.10

अनेकवक्त्रनयनम् अनेकाद्भुतदर्शनम्।अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्।।11.10।।

anekavaktranayanam anekādbhutadarśanam|anekadivyābharaṇaṃ divyānekodyatāyudham||11.10||

There were countless eyes, mouths, and innumerable mystic forms, with shining ornaments and flaming celestial weapons.

Commentary

हिन्दी अर्थ

उस रूप में अनेक मुख और नेत्र थे, अनेक अद्भुत दृश्य थे, अनेक दिव्य आभूषण थे, तथा हाथों में अनेक दिव्य शस्त्र उठाए हुए थे।

Verse 11.11

दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम्।सर्वाश्चर्यमयं देवम् अनन्तं विश्वतोमुखम्।।11.11।।

divyamālyāmbaradharaṃ divyagandhānulepanam|sarvāścaryamayaṃ devam anantaṃ viśvatomukham||11.11||

Crowned with heavenly garlands, clothed in shining garments, anointed with divine unguents, He showed Himself as the Resplendent One, Marvellous, Boundless, and Omnipresent.

Commentary

हिन्दी अर्थ

वह रूप दिव्य मालाओं और वस्त्रों को धारण किए हुए, दिव्य गन्ध से अनुलिप्त, सर्वथा आश्चर्यमय, अनन्त तथा सब ओर मुख वाला देदीप्यमान देव-स्वरूप था।

Verse 11.12

दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद् युगपद् उत्थिता।यदि भाः सदृशी सा स्याद् भासस् तस्य महात्मनः।।11.12।।

divi sūryasahasrasya bhaved yugapad utthitā|yadi bhāḥ sadṛśī sā syād bhāsas tasya mahātmanaḥ||11.12||

Could a thousand suns blaze forth together, it would be but a faint reflection of the radiance of the Lord God.

Commentary

हिन्दी अर्थ

यदि आकाश में हज़ारों सूर्य एक साथ उदित हो उठें, तो उनका प्रकाश भी शायद उन महात्मा (विश्वरूप परमेश्वर) के तेज के समान हो।

Verse 11.13

तत्रैकस्थं जगत् कृत्स्नं प्रविभक्तम् अनेकधा।अपश्यद् देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस् तदा।।11.13।।

tatraikasthaṃ jagat kṛtsnaṃ pravibhaktam anekadhā|apaśyad devadevasya śarīre pāṇḍavas tadā||11.13||

In that vision, Arjuna saw the universe, with its manifold shapes, all embraced in one, its Supreme Lord.

Commentary

हिन्दी अर्थ

उस समय अर्जुन ने उन देवों के देव (श्रीकृष्ण) के शरीर में अनेक प्रकार से विभक्त, किन्तु एक ही स्थान पर स्थित सम्पूर्ण जगत् को देखा।

Verse 11.14

ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः।प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिर् अभाषत।।11.14।।

tataḥ sa vismayāviṣṭo hṛṣṭaromā dhanañjayaḥ|praṇamya śirasā devaṃ kṛtāñjalir abhāṣata||11.14||

Then, Arjuna, filled with awe, his hair standing on end, bowing his head, and clasping his hands in reverence, spoke to the Lord:

Commentary

हिन्दी अर्थ

तब आश्चर्य से भर उठे और रोमांचित हुए अर्जुन ने उस दिव्य रूप को सिर झुकाकर प्रणाम किया और हाथ जोड़कर इस प्रकार कहा।

Verse 11.15

अर्जुन उवाचपश्यामि देवांस्तव देव देहेसर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान्।ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थमृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान्।।11.15।।

arjuna uvācapaśyāmi devāṃs tava deva dehesarvāṃs tathā bhūtaviśeṣasaṅghān|brahmāṇam īśaṃ kamalāsanastham ṛṣīṃś ca sarvān uragāṃś ca divyān||11.15||

Arjuna said: O Almighty God! I see in You the powers of Nature, the various creatures of the world, the Progenitor on His lotus throne, the Sages, and the shining angels.

Commentary

हिन्दी अर्थ

अर्जुन बोले, हे देव! मैं आपके शरीर में समस्त देवताओं को, अनेक प्रकार के प्राणियों के समूहों को, कमल के आसन पर विराजमान सृष्टिकर्ता ब्रह्मा को, समस्त ऋषियों को तथा दिव्य सर्पों को देख रहा हूँ।

Verse 11.16

अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रंपश्यामि त्वां सर्वतो ऽनन्तरूपम्।नान्तं न मध्यं न पुनस् तवादिंपश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप।।11.16।।

anekabāhūdaravaktranetraṃpaśyāmi tvāṃ sarvato 'nantarūpam|nāntaṃ na madhyaṃ na punas tavādiṃpaśyāmi viśveśvara viśvarūpa||11.16||

I see You, infinite in form, with faces, eyes, and limbs everywhere; with no beginning, middle, or end. O You, Lord of the Universe, whose form is universal!

Commentary

हिन्दी अर्थ

हे विश्वेश्वर! हे विश्वरूप! मैं आपको सब ओर अनेक भुजाओं, उदरों, मुखों और नेत्रों वाला, अनन्त रूप वाला देख रहा हूँ; और आपके न आदि का, न मध्य का और न अन्त का ही दर्शन कर पा रहा हूँ।

Verse 11.17

किरीटिनं गदिनं चक्रिणं चतेजोराशिं सर्वतोदीप्तिमन्तम्।पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम्।।11.17।।

kirīṭinaṃ gadinaṃ cakriṇaṃ catejorāśiṃ sarvato dīptimantam|paśyāmi tvāṃ durnirīkṣyaṃ samantād dīptānalārkadyutim aprameyam||11.17||

I see you with the crown, the sceptre, and the discus; a blaze of splendour. Scarcely can I gaze upon you, so radiant you are, glowing like a blazing fire, brilliant as the sun, immeasurable.

Commentary

हिन्दी अर्थ

मैं आपको मुकुट धारण किए हुए, गदा और चक्र लिए हुए, सब ओर से प्रकाशमान तेज की राशि के रूप में देख रहा हूँ; प्रज्वलित अग्नि और सूर्य के समान कान्ति वाले, अपरिमित तथा कठिनता से देखे जाने योग्य आपको देखना मेरे लिए दुष्कर है।

Verse 11.18

त्वम् अक्षरं परमं वेदितव्यंत्वम् अस्य विश्वस्य परं निधानम्।त्वम् अव्ययः शाश्वतधर्मगोप्तासनातनस् त्वं पुरुषो मतो मे।।11.18।।

tvam akṣaraṃ paramaṃ veditavyaṃtvam asya viśvasya paraṃ nidhānam|tvam avyayaḥ śāśvatadharmagoptāsanātanas tvaṃ puruṣo mato me||11.18||

You are imperishable, the only one worthy of being known, the priceless treasure-house of the universe, the immortal guardian of eternal righteousness, and the everlasting spirit.

Commentary

हिन्दी अर्थ

आप ही जानने योग्य परम अक्षर (अविनाशी) ब्रह्म हैं, आप ही इस समस्त विश्व के परम आश्रय हैं; आप ही अविनाशी, सनातन धर्म के रक्षक तथा शाश्वत पुरुष हैं, ऐसा मेरा निश्चय है।

Verse 11.19

अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यमनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम्।पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रम्स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम्।।11.19।।

anādimadhyāntamanantavīryamanantabāhuṃ śaśisūryanetram|paśyāmi tvāṃ dīptahutāśavaktramsvatejasā viśvamidaṃ tapantam||11.19||

Without beginning, without middle, and without end, infinite in power, with arms all-embracing, the sun and moon as Your eyes, Your face beaming with the fire of sacrifice, flooding the whole universe with light.

Commentary

हिन्दी अर्थ

मैं आपको आदि, मध्य और अन्त से रहित, अनन्त सामर्थ्य वाले, असंख्य भुजाओं वाले तथा चन्द्र और सूर्य रूपी नेत्रों वाले देख रहा हूँ; आपका मुख प्रज्वलित अग्नि के समान है और आप अपने तेज से इस सम्पूर्ण जगत् को तप्त कर रहे हैं।

Verse 11.20

द्याव् आपृथिव्योर् इदम् अन्तरं हिव्याप्तं त्वयैकेन दिशश् च सर्वाः।दृष्ट्वाऽद्भुतं रूपम् उग्रं तवेदंलोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्।।11.20।।

dyāv āpṛthivyor idam antaraṃ hivyāptaṃ tvayaikena diśaś ca sarvāḥ|dṛṣṭvā'dbhutaṃ rūpam ugraṃ tavedaṃlokatrayaṃ pravyathitaṃ mahātman||11.20||

Alone, you fill all the quarters of the sky, earth, and heaven, and the regions between. O Almighty Lord! Seeing your marvellous and awe-inspiring form, the spheres tremble with fear.

Commentary

हिन्दी अर्थ

हे महात्मन्! स्वर्ग और पृथ्वी के बीच का यह सम्पूर्ण अन्तराल तथा समस्त दिशाएँ केवल आप अकेले से ही व्याप्त हैं। आपके इस अद्भुत और उग्र रूप को देखकर तीनों लोक व्यथित (भयभीत) हो रहे हैं।

Verse 11.21

अमी हि त्वां सुरसङ्घाः विशन्तिकेचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति।स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाःस्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः।।11.21।।

amī hi tvāṃ surasaṅghāḥ viśantikecidbhītāḥ prāñjalayo gṛṇanti|svastītyuktvā maharṣisiddhasaṅghāḥstuvanti tvāṃ stutibhiḥ puṣkalābhiḥ||11.21||

The troops of celestial beings enter into You, some invoking You in fear, with folded palms; the great seers and adepts sing hymns to Your glory, saying, “All hail!”

Commentary

हिन्दी अर्थ

ये देवताओं के समूह आप में प्रवेश कर रहे हैं; कुछ भयभीत होकर हाथ जोड़े आपका स्तवन कर रहे हैं; और महर्षियों तथा सिद्धों के समूह ‘कल्याण हो’ ऐसा कहकर श्रेष्ठ स्तुतियों से आपकी वन्दना कर रहे हैं।

Verse 11.22

रुद्रादित्या वसवो ये च साध्याविश्वे ऽश्विनौ मरुतश् चोष्मपाश् च।गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घावीक्षन्ते त्वां विस्मिताश् चैव सर्वे।।11.22।।

rudrādityā vasavo ye ca sādhyāviśve 'śvinau marutaś coṣmapāś ca|gandharvayakṣāsurasiddhasaṅghāvīkṣante tvāṃ vismitāś caiva sarve||11.22||

The vital forces, major stars, fire, earth, air, sky, sun, heaven, moon, and planets; the angels, guardians of the universe, divine healers, winds, fathers, heavenly singers, and hosts of mammon-worshippers, demons, and saints are all amazed.

Commentary

हिन्दी अर्थ

रुद्र, आदित्य, वसु, साध्यगण, विश्वेदेव, दोनों अश्विनीकुमार, मरुद्गण, पितर तथा गन्धर्व, यक्ष, असुर और सिद्धों के समूह, ये सब विस्मित होकर आपको देख रहे हैं।

Verse 11.23

रूपं महत् ते बहुवक्त्रनेत्रंमहाबाहो बहुबाहूरुपादम्।बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालंदृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास् तथाऽहम्।।11.23।।

rūpaṃ mahat te bahuvaktranetraṃmahābāho bahubāhūrupādam|bahūdaraṃ bahudaṃṣṭrākarālaṃdṛṣṭvā lokāḥ pravyathitās tathā'ham||11.23||

Seeing Thy stupendous Form, O Most Mighty One, with its myriad faces, its innumerable eyes, limbs, and terrible jaws, I myself and all the worlds are overwhelmed with awe.

Commentary

हिन्दी अर्थ

हे महाबाहु! अनेक मुखों और नेत्रों वाले, अनेक भुजाओं, जंघाओं और चरणों वाले, अनेक उदरों वाले तथा अनेक विकराल दाँतों से भयंकर आपके इस विराट् रूप को देखकर समस्त लोक व्यथित हो रहे हैं, और वैसे ही मैं भी।

Verse 11.24

नभःस्पृशं दीप्तम् अनेकवर्णंव्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम्।दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्माधृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो।।11.24।।

nabhaḥspṛśaṃ dīptam anekavarṇaṃvyāttānanaṃ dīptaviśālanetram|dṛṣṭvā hi tvāṃ pravyathitāntarātmādhṛtiṃ na vindāmi śamaṃ ca viṣṇo||11.24||

When I see You, touching the heavens, glowing with colour, with open mouth and wide, fiery eyes, I am terrified. O my Lord! My courage and peace of mind abandon me.

Commentary

हिन्दी अर्थ

हे विष्णो! आकाश को छूते हुए, अनेक रंगों से देदीप्यमान, खुले मुख वाले तथा प्रज्वलित विशाल नेत्रों वाले आपको देखकर मेरा अन्तःकरण व्याकुल हो उठा है; मुझे न धैर्य मिल रहा है और न शान्ति।

Verse 11.25

दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानिदृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि।दिशो न जाने न लभे च शर्मप्रसीद देवेश जगन्निवास।।11.25।।

daṃṣṭrākarālāni ca te mukhānidṛṣṭvaiva kālānalasannibhāni|diśo na jāne na labhe ca śarmaprasīda deveśa jagannivāsa||11.25||

When I see Thy mouths with their fearful jaws, like glowing fires at the dissolution of creation, I lose all sense of place and find no rest. Be merciful, O Lord, in whom this universe abides!

Commentary

हिन्दी अर्थ

प्रलयकाल की अग्नि के समान धधकते हुए आपके विकराल दाँतों वाले मुखों को देखकर मुझे दिशाओं का ज्ञान नहीं रहा और न ही सुख-शान्ति मिल रही है। हे देवेश! हे जगन्निवास (जगत् के आश्रय)! प्रसन्न होइए।

Verse 11.26

अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राःसर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः।भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथाऽसौसहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः।।11.26।।

amī ca tvāṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāḥsarve sahaivāvanipālasaṅghaiḥ|bhīṣmo droṇaḥ sūtaputrastathā'sausahāsmadīyairapi yodhamukhyaiḥ||11.26||

All these sons of Dhritarashtra, along with the hosts of princes, Bheeshma, Drona, and Karna, as well as the other warrior chiefs on our side;

Commentary

हिन्दी अर्थ

धृतराष्ट्र के ये समस्त पुत्र, उनके साथ राजाओं के समूह, तथा भीष्म, द्रोण और कर्ण (सूतपुत्र), हमारी ओर के प्रमुख योद्धाओं सहित ये सब,

Verse 11.27

वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्तिदंष्ट्राकरालानि भयानकानि।केचिद् विलग्ना दशनान्तरेषुसंदृश्यन्ते चूर्णितैर् उत्तमाङ्गैः।।11.27।।

vaktrāṇi te tvaramāṇā viśantidaṃṣṭrākarālāni bhayānakāni|kecid vilagnā daśanāntareṣusaṃdṛśyante cūrṇitair uttamāṅgaiḥ||11.27||

See them all rushing headlong into Thy mouths, with terrible tusks, horrible to behold. Some are mangled between Thy jaws, with their heads crushed to atoms.

Commentary

हिन्दी अर्थ

विकराल दाँतों वाले आपके भयानक मुखों में बड़े वेग से प्रवेश कर रहे हैं; उनमें से कुछ तो आपके दाँतों के बीच फँसे हुए चूर-चूर हुए सिरों के साथ दिखाई दे रहे हैं।

Verse 11.28

यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाःसमुद्रमेवाभिमुखाः द्रवन्ति।तथा तवामी नरलोकवीराविशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति।।11.28।।

yathā nadīnāṃ bahavo'mbuvegāḥsamudramevābhimukhāḥ dravanti|tathā tavāmī naralokavīrāviśanti vaktrāṇyabhivijvalanti||11.28||

As rivers in flood surge furiously towards the ocean, so these heroes, the greatest among men, fling themselves into Thy flaming mouths.

Commentary

हिन्दी अर्थ

जैसे नदियों के अनेक जलप्रवाह वेग से समुद्र की ओर ही दौड़ते हैं, वैसे ही मनुष्यलोक के ये वीर आपके प्रज्वलित मुखों में प्रवेश कर रहे हैं।

Verse 11.29

यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गाविशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः।तथैव नाशाय विशन्ति लोकास्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः।।11.29।।

yathā pradīptaṃ jvalanaṃ pataṅgāviśanti nāśāya samṛddhavegāḥ|tathaiva nāśāya viśanti lokās tavāpi vaktrāṇi samṛddhavegāḥ||11.29||

As moths impetuously fly towards the flame, only to be killed, so these men rush into Your mouths to court their own destruction.

Commentary

हिन्दी अर्थ

जैसे पतंगे अपने नाश के लिए बड़े वेग से प्रज्वलित अग्नि में कूद पड़ते हैं, वैसे ही ये सब लोग भी अपने विनाश के लिए बड़े वेग से आपके मुखों में प्रवेश कर रहे हैं।

Verse 11.30

लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताल्लोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः।तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रंभासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो।।11.30।।

lelihyase grasamānaḥ samantāl lokān samagrān vadanair jvaladbhiḥ|tejobhir āpūrya jagat samagraṃbhāsas tavogrāḥ pratapanti viṣṇo||11.30||

You seem to swallow up the worlds, lapping them in flame. Your glory fills the universe. Your fierce rays beat down upon it irresistibly.

Commentary

हिन्दी अर्थ

हे विष्णो! आप अपने प्रज्वलित मुखों से सब ओर के समस्त लोकों को ग्रसते हुए बार-बार चाट रहे हैं; आपका उग्र तेज सम्पूर्ण जगत् को परिपूर्ण करके उसे तपा रहा है।

Verse 11.31

आख्याहि मे को भवान् उग्ररूपोनमो ऽस्तु ते देववर प्रसीद।विज्ञातुम् इच्छामि भवन्तम् आद्यंन हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम्।।11.31।।

ākhyāhi me ko bhavān ugrarūponamo 'stu te devavara prasīda|vijñātum icchāmi bhavantam ādyaṃna hi prajānāmi tava pravṛttim||11.31||

Tell me then, who are You, who wears this dreadful form? I bow before You, O Mighty One! Have mercy, I pray, and let me see You as You were at first. I do not know what Your intentions are.

Commentary

हिन्दी अर्थ

मुझे बताइए कि इतने उग्र रूप वाले आप कौन हैं? हे देवश्रेष्ठ! आपको नमस्कार हो; प्रसन्न होइए। मैं आदिपुरुष आपको भली-भाँति जानना चाहता हूँ, क्योंकि आपकी इस प्रवृत्ति (कर्म-व्यापार) को मैं नहीं समझ पा रहा हूँ।

Verse 11.32

श्री भगवान् उवाचकालो ऽस्मि लोकक्षयकृत् प्रवृद्धोलोकान् समाहर्तुम् इह प्रवृत्तः।ऋते ऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वेये ऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः।।11.32।।

śrī bhagavān uvācakālo 'smi lokakṣayakṛt pravṛddholokān samāhartum iha pravṛttaḥ|ṛte 'pi tvāṃ na bhaviṣyanti sarveye 'vasthitāḥ pratyanīkeṣu yodhāḥ||11.32||

Lord Shri Krishna replied: I have shown myself to you as the Destroyer who lays waste the world and whose purpose is destruction. In spite of your efforts, all these warriors gathered for battle shall not escape death.

Commentary

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान् बोले, मैं लोकों का संहार करने वाला बढ़ा हुआ काल हूँ, और इस समय इन लोकों का नाश करने में प्रवृत्त हूँ। शत्रुसेना में स्थित ये समस्त योद्धा तुम्हारे युद्ध किए बिना भी जीवित नहीं रहेंगे।

Verse 11.33

तस्मात् त्वम् उत्तिष्ठ यशो लभस्वजित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम्।मयैवैते निहताः पूर्वम् एवनिमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्।।11.33।।

tasmāt tvam uttiṣṭha yaśo labhasvajitvā śatrūn bhuṅkṣva rājyaṃ samṛddham|mayaivaite nihatāḥ pūrvam evanimittamātraṃ bhava savyasācin||11.33||

Then gird up your loins and conquer. Subdue your foes and enjoy the kingdom in prosperity. I have already doomed them. Be thou my instrument, Arjuna!

Commentary

हिन्दी अर्थ

इसलिए तुम उठो और यश प्राप्त करो; शत्रुओं को जीतकर समृद्ध राज्य का भोग करो। ये सब तो मेरे द्वारा पहले ही मारे जा चुके हैं; हे सव्यसाची (अर्जुन)! तुम तो केवल निमित्तमात्र बन जाओ।

Verse 11.34

द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं चकर्णं तथाऽन्यान् अपि योधवीरान्।मया हतांस् त्वं जहि मा व्यथिष्ठायुध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान्।।11.34।।

droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca jayadrathaṃ cakarṇaṃ tathā'nyān api yodhavīrān|mayā hatāṃs tvaṃ jahi mā vyathiṣṭhāyudhyasva jetāsi raṇe sapatnān||11.34||

Drona, Bheeshma, Jayadratha, Karna, and other brave warriors – I have condemned them all. Destroy them; fight without fear. Your foes shall be crushed.”

Commentary

हिन्दी अर्थ

द्रोण, भीष्म, जयद्रथ, कर्ण तथा अन्य वीर योद्धा, ये सब मेरे द्वारा पहले ही मारे जा चुके हैं; तुम इन्हें मारो और व्यथित मत होओ। युद्ध करो; तुम रण में अपने शत्रुओं को अवश्य जीतोगे।

Verse 11.35

सञ्जय उवाचएतच् छ्रुत्वा वचनं केशवस्यकृताञ्जलिर् वेपमानः किरीटी।नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णंसगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य।।11.35।।

sañjaya uvācaetac chrutvā vacanaṃ keśavasyakṛtāñjalir vepamānaḥ kirīṭī|namaskṛtvā bhūya evāha kṛṣṇaṃsagadgadaṃ bhītabhītaḥ praṇamya||11.35||

Sanjaya continued: “Having heard these words from the Lord Shri Krishna, the Prince Arjuna, with folded hands trembling, prostrated himself and with a choked voice, bowing down again and again, and overwhelmed with awe, once more addressed the Lord.

Commentary

हिन्दी अर्थ

संजय ने कहा, श्रीकृष्ण (केशव) के इन वचनों को सुनकर मुकुटधारी अर्जुन ने हाथ जोड़कर, काँपते हुए और अत्यन्त भयभीत होकर नमस्कार किया; और फिर गद्गद वाणी से प्रणाम करते हुए श्रीकृष्ण से इस प्रकार कहा।

Verse 11.36

अर्जुन उवाचस्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्याजगत् प्रहृष्यत्य् अनुरज्यते च।रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्तिसर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः।।11.36।।

arjuna uvācasthāne hṛṣīkeśa tava prakīrtyājagat prahṛṣyaty anurajyate ca|rakṣāṃsi bhītāni diśo dravantisarve namasyanti ca siddhasaṅghāḥ||11.36||

Arjuna said: My Lord! It is natural for the world to revel and rejoice when singing praises of Your glory; the demons fly in fear and the saints offer You their salutations.

Commentary

हिन्दी अर्थ

अर्जुन बोले, हे हृषीकेश! यह उचित ही है कि आपकी कीर्ति का गान करते हुए संसार हर्षित होता है और आप में अनुरक्त (प्रेममग्न) होता है; राक्षस भयभीत होकर दिशाओं में भाग जाते हैं और समस्त सिद्धगण आपको प्रणाम करते हैं।

Verse 11.37

कस्माच् च ते न नमेरन् महात्मन्गरीयसे ब्रह्मणो ऽप्य् आदिकर्त्रे।अनन्त देवेश जगन्निवासत्वम् अक्षरं सदसत् तत् परं यत्।।11.37।।

kasmāc ca te na nameran mahātmangarīyase brahmaṇo 'py ādikartre|ananta deveśa jagannivāsatvam akṣaraṃ sadasat tat paraṃ yat||11.37||

How else should they do? O Supreme Self, greater than the powers of creation, the first cause, infinite, the Lord of Lords, the home of the universe, imperishable, being and non-being, yet transcending both.

Commentary

हिन्दी अर्थ

हे महात्मन्! ये आपको नमस्कार क्यों न करें? आप तो ब्रह्मा से भी श्रेष्ठ और सृष्टि के आदिकर्ता हैं। हे अनन्त! हे देवेश! हे जगन्निवास! आप ही अक्षर ब्रह्म हैं, आप ही सत् और असत् हैं, और इन दोनों से परे जो कुछ है, वह भी आप ही हैं।

Verse 11.38

त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणस्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्।वेत्तासि वेद्यं च परं च धामत्वया ततं विश्वमनन्तरूप।।11.38।।

tvam ādidevaḥ puruṣaḥ purāṇas tvam asya viśvasya paraṃ nidhānam|vettāsi vedyaṃ ca paraṃ ca dhāmatvayā tataṃ viśvam anantarūpa||11.38||

You are the Primal God, the Ancient One, the Supreme Abode of this universe, the Knower, the Knowledge, and the Final Home. You fill everything. Your form is infinite.

Commentary

हिन्दी अर्थ

आप ही आदिदेव हैं, सनातन पुरुष हैं, तथा इस विश्व के परम आश्रय हैं; आप ही जानने वाले हैं, जानने योग्य हैं और परमधाम भी आप ही हैं। हे अनन्तरूप! आपसे ही यह सम्पूर्ण विश्व व्याप्त है।

Verse 11.39

वायुर् यमो ऽग्निर् वरुणः शशाङ्कःप्रजापतिस् त्वं प्रपितामहश् च।नमो नमस् ते ऽस्तु सहस्रकृत्वःपुनश् च भूयो ऽपि नमो नमस् ते।।11.39।।

vāyur yamo 'gnir varuṇaḥ śaśāṅkaḥprajāpatis tvaṃ prapitāmahaś ca|namo namas te 'stu sahasrakṛtvaḥpunaś ca bhūyo 'pi namo namas te||11.39||

You are the wind, you are death, you are the fire, the water, the moon, the father, and the grandfather. Honour and glory to you a thousand and a thousand times! Again and again, salutations to you, O my Lord!

Commentary

हिन्दी अर्थ

आप ही वायु, यमराज, अग्नि, वरुण और चन्द्रमा हैं; आप ही प्रजापति तथा सबके आदि पितामह हैं। आपको हज़ारों बार नमस्कार हो, और फिर भी बार-बार नमस्कार हो।

Verse 11.40

नमः पुरस्ताद् अथ पृष्ठतस् तेनमो ऽस्तु ते सर्वत एव सर्व।अनन्तवीर्यामितविक्रमस् त्वंसर्वं समाप्नोषि ततो ऽसि सर्वः।।11.40।।

namaḥ purastād atha pṛṣṭhatas tenamo 'stu te sarvata eva sarva|anantavīryāmitavikramas tvaṃsarvaṃ samāpnoṣi tato 'si sarvaḥ||11.40||

Salutations to Thee in front and on all sides, Thou who encompassest me round about. Thy power is infinite; Thy majesty immeasurable; Thou upholdest all things; indeed, Thou Thyself art All.

Commentary

हिन्दी अर्थ

हे सर्वस्वरूप! आपको आगे से और पीछे से नमस्कार हो; सब ओर से आपको नमस्कार हो। आप अनन्त सामर्थ्य और अपरिमित पराक्रम वाले हैं; आप सब कुछ व्याप्त किए हुए हैं, इसलिए आप ही सर्वस्व हैं।

Verse 11.41

सखेति मत्वा प्रसभं यद् उक्तंहे कृष्ण हे यादव हे सखेति।अजानता महिमानं तवेदंमया प्रमादात् प्रणयेन वापि।।11.41।।

sakheti matvā prasabhaṃ yad uktaṃhe kṛṣṇa he yādava he sakheti|ajānatā mahimānaṃ tavedaṃmayā pramādāt praṇayena vāpi||11.41||

Whatever I have said to you in rashness, taking you only as a friend and addressing you as “O Krishna! O Yadava! O Friend!” in thoughtless familiarity, without understanding your greatness;

Commentary

हिन्दी अर्थ

आपकी इस महिमा को न जानते हुए, आपको केवल अपना सखा मानकर, प्रमादवश अथवा प्रेमवश मैंने जो कुछ हठपूर्वक ‘हे कृष्ण! हे यादव! हे सखा!’ कहकर सम्बोधित किया,

Verse 11.42

यच् चावहासार्थम् असत्कृतो ऽसिविहारशय्यासनभोजनेषु।एको ऽथ वाप्य् अच्युत तत्समक्षंतत् क्षामये त्वाम् अहम् अप्रमेयम्।।11.42।।

yac cāvahāsārtham asatkṛto 'sivihāraśayyāsanabhojaneṣu|eko 'tha vāpy acyuta tatsamakṣaṃtat kṣāmaye tvām aham aprameyam||11.42||

Whatever insults I have offered to You in jest, in sport, in repose, in conversation, or at a banquet, alone or in a crowd, I ask for Your forgiveness for them all, O You Who are without equal!

Commentary

हिन्दी अर्थ

और हे अच्युत! विहार, शय्या, आसन तथा भोजन के समय, अकेले में अथवा दूसरों के सामने, हँसी-मज़ाक में मैंने जो आपका अनादर किया, हे अप्रमेय (अपरिमित)! उन सब अपराधों के लिए मैं आपसे क्षमा माँगता हूँ।

Verse 11.43

पितासि लोकस्य चराचरस्यत्वम् अस्य पूज्यश् च गुरुर् गरीयान्।न त्वत्समो ऽस्त्य् अभ्यधिकः कुतो ऽन्योलोकत्रये ऽप्य् अप्रतिमप्रभाव।।11.43।।

pitāsi lokasya carācarasyatvam asya pūjyaś ca gurur garīyān|na tvatsamo 'sty abhyadhikaḥ kuto 'nyolokatraye 'py apratimaprabhāva||11.43||

For you are the Father of all things movable and immovable, the Worshipful, the Master of Masters! In all the worlds, there is none equal to you; how then could there be one superior, O you who stand alone, Supreme?

Commentary

हिन्दी अर्थ

आप इस चराचर जगत् के पिता हैं, परम पूज्य हैं तथा गुरुओं के भी महान् गुरु हैं। हे अप्रतिम प्रभाव वाले! तीनों लोकों में आपके समान दूसरा कोई नहीं है, फिर आपसे बढ़कर तो कोई कैसे हो सकता है?

Verse 11.44

तस्मात् प्रणम्य प्रणिधाय कायंप्रसादये त्वाम् अहम् ईशम् ईड्यम्।पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युःप्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्।।11.44।।

tasmāt praṇamya praṇidhāya kāyaṃprasādaye tvām aham īśam īḍyam|piteva putrasya sakheva sakhyuḥpriyaḥ priyāyārhasi deva soḍhum||11.44||

Therefore, I prostrate myself before You, O Lord! Most Adorable! I salute You, and I ask for Your blessing. Only You can be trusted to bear with me, like a father to a son, like a friend to a friend, and like a lover to his beloved.

Commentary

हिन्दी अर्थ

इसलिए मैं अपने शरीर को भली-भाँति झुकाकर प्रणाम करता हूँ और स्तुति के योग्य आप ईश्वर को प्रसन्न करना चाहता हूँ। हे देव! जैसे पिता पुत्र के, सखा सखा के और प्रेमी अपने प्रिय के अपराध सह लेता है, वैसे ही आप मेरे अपराधों को सहन करने की कृपा करें।

Verse 11.45

अदृष्टपूर्वं हृषितो ऽस्मि दृष्ट्वाभयेन च प्रव्यथितं मनो मे।तद् एव मे दर्शय देव रूपंप्रसीद देवेश जगन्निवास।।11.45।।

adṛṣṭapūrvaṃ hṛṣito 'smi dṛṣṭvābhayena ca pravyathitaṃ mano me|tad eva me darśaya deva rūpaṃprasīda deveśa jagannivāsa||11.45||

I rejoice that I have seen what no man has ever seen before; yet, O Lord! I am overwhelmed with fear. Please take on the form I know. Be merciful, O Lord! You who are the home of the entire universe.

Commentary

हिन्दी अर्थ

पहले कभी न देखे गए इस रूप को देखकर मैं हर्षित हूँ, किन्तु मेरा मन भय से व्याकुल भी हो उठा है। इसलिए हे देव! आप मुझे अपना वही (पूर्व) रूप दिखाइए। हे देवेश! हे जगन्निवास! प्रसन्न होइए।

Verse 11.46

किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तमिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव।तेनैव रूपेण चतुर्भुजेनसहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते।।11.46।।

kirīṭinaṃ gadinaṃ cakrahastam icchāmi tvāṃ draṣṭum ahaṃ tathaiva|tenaiva rūpeṇa caturbhujenasahasrabāho bhava viśvamūrte||11.46||

I long to see Thee as Thou wert before, with the crown, the sceptre, and the discus in Thy hands; in Thy other form, with Thy four hands, O Thou whose arms are countless and whose forms are infinite.

Commentary

हिन्दी अर्थ

मैं आपको पहले की भाँति ही मुकुट धारण किए हुए, हाथों में गदा और चक्र लिए हुए देखना चाहता हूँ। हे सहस्रबाहु! हे विश्वमूर्ते! आप उसी चतुर्भुज रूप में प्रकट हो जाइए।

Verse 11.47

श्री भगवान् उवाचमया प्रसन्नेन तवार्जुनेदंरूपं परं दर्शितम् आत्मयोगात्।तेजोमयं विश्वम् अनन्तम् आद्यंयन् मे त्वद् अन्येन न दृष्टपूर्वम्।।11.47।।

śrī bhagavān uvācamayā prasannena tavārjunedaṃrūpaṃ paraṃ darśitam ātmayogāt|tejomayaṃ viśvam anantam ādyaṃyan me tvad anyena na dṛṣṭapūrvam||11.47||

Lord Shri Krishna replied: My beloved friend! It is only through My grace and power that you have been able to see this vision of splendour, the Universal, the Infinite, the Original. Never has it been seen by anyone else.

Commentary

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान् बोले, हे अर्जुन! मैंने प्रसन्न होकर अपनी योगशक्ति से तुम्हें यह परम तेजोमय, सर्वव्यापी, अनन्त और आदिस्वरूप दिखाया है; तुमसे पहले इसे और किसी ने नहीं देखा।

Verse 11.48

न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैर्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः।एवंरूपः शक्य अहं नृलोकेद्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर।।11.48।।

na vedayajñādhyayanair na dānair na ca kriyābhir na tapobhir ugraiḥ|evaṃrūpaḥ śakya ahaṃ nṛlokedraṣṭuṃ tvad anyena kurupravīra||11.48||

It is not possible for man on earth to see what thou hast seen, O thou foremost hero of the Kuru-clan, through study of the scriptures, sacrifice or gift, ritual or rigorous austerity!

Commentary

हिन्दी अर्थ

हे कुरुश्रेष्ठ वीर (अर्जुन)! इस मनुष्यलोक में तुम्हारे अतिरिक्त और कोई भी न वेद-यज्ञ के अध्ययन से, न दान से, न शुभ कर्मों से और न ही उग्र तपस्या से मुझे इस रूप में देख सकता है।

Verse 11.49

मा ते व्यथा मा च विमूढभावोदृष्ट्वा रूपं घोरम् ईदृङ् ममेदम्।व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस् त्वंतद् एव मे रूपम् इदं प्रपश्य।।11.49।।

mā te vyathā mā ca vimūḍhabhāvodṛṣṭvā rūpaṃ ghoram īdṛṅ mamedam|vyapetabhīḥ prītamanāḥ punas tvaṃtad eva me rūpam idaṃ prapaśya||11.49||

Do not be afraid or confused by the terrible vision. Put away your fear and, with a joyful mind, see Me again in My usual form.

Commentary

हिन्दी अर्थ

मेरे इस घोर रूप को देखकर तुम्हें न तो व्यथा होनी चाहिए और न ही मूढ़ता (घबराहट)। तुम भय छोड़कर प्रसन्न मन से फिर से मेरे उसी (पूर्व) रूप को देखो।

Verse 11.50

सञ्जय उवाचइत्य् अर्जुनं वासुदेवस् तथोक्त्वास्वकं रूपं दर्शयाम् आस भूयः।आश्वासयाम् आस च भीतम् एनंभूत्वा पुनः सौम्यवपुर् महात्मा।।11.50।।

sañjaya uvācaity arjunaṃ vāsudevas tathoktvāsvakaṃ rūpaṃ darśayām āsa bhūyaḥ|āśvāsayām āsa ca bhītam enaṃbhūtvā punaḥ saumyavapur mahātmā||11.50||

Sanjaya continued: “Having thus spoken to Arjuna, Lord Shri Krishna showed Himself again in His accustomed form; and the Mighty Lord, in gentle tones, softly consoled him who had recently trembled with fear.

Commentary

हिन्दी अर्थ

संजय ने कहा, अर्जुन से इस प्रकार कहकर वासुदेव श्रीकृष्ण ने फिर अपना (पूर्व) रूप दिखाया; और सौम्य रूप धारण करके उन महात्मा ने भयभीत हुए अर्जुन को आश्वासन दिया।

Verse 11.51

अर्जुन उवाचदृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन।इदानीम् अस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः।।11.51।।

arjuna uvācadṛṣṭvedaṃ mānuṣaṃ rūpaṃ tava saumyaṃ janārdana|idānīm asmi saṃvṛttaḥ sacetāḥ prakṛtiṃ gataḥ||11.51||

Arjuna said: Seeing You in Your gentle human form, my Lord, I am myself again, calm once more.

Commentary

हिन्दी अर्थ

अर्जुन बोले, हे जनार्दन! आपके इस सौम्य मनुष्य-रूप को देखकर अब मैं स्वस्थचित्त होकर अपनी स्वाभाविक स्थिति को प्राप्त हो गया हूँ।

Verse 11.52

श्री भगवान् उवाचसुदुर्दर्शम् इदं रूपं दृष्टवान् असि यन् मम।देवा अप्य् अस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः।।11.52।।

śrī bhagavān uvācasudurdarśam idaṃ rūpaṃ dṛṣṭavān asi yan mama|devā apy asya rūpasya nityaṃ darśanakāṅkṣiṇaḥ||11.52||

Lord Shri Krishna replied: It is difficult to see the vision of Me that thou hast seen. Even the most powerful have longed for it in vain.

Commentary

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान् बोले, मेरा यह रूप, जिसे तुमने देखा है, अत्यन्त दुर्लभ है; देवता भी सदा इस रूप के दर्शन की लालसा रखते हैं।

Verse 11.53

नाहं वेदैर् न तपसा न दानेन न चेज्यया।शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवान् असि मां यथा।।11.53।।

nāhaṃ vedair na tapasā na dānena na cejyayā|śakya evaṃvidho draṣṭuṃ dṛṣṭavān asi māṃ yathā||11.53||

It is not possible to see Me as you have done through studying the scriptures, performing austerities, giving gifts, or making sacrifices.

Commentary

हिन्दी अर्थ

तुमने जैसे मुझे देखा है, उस रूप में मुझे न वेदों से, न तप से, न दान से और न यज्ञ से ही देखा जा सकता है।

Verse 11.54

भक्त्या त्व् अनन्यया शक्य अहम् एवंविधो ऽर्जुन।ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परंतप।।11.54।।

bhaktyā tv ananyayā śakya aham evaṃvidho 'rjuna|jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣṭuṃ ca paraṃtapa||11.54||

Only through tireless devotion can I be seen and known; only in this way can a person become one with Me, O Arjuna!

Commentary

हिन्दी अर्थ

हे परन्तप अर्जुन! किन्तु अनन्य (एकनिष्ठ) भक्ति के द्वारा ही मुझे इस रूप में यथार्थ रूप से जाना, देखा और मुझमें प्रवेश किया जा सकता है।

Verse 11.55

मत्कर्मकृन् मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः।निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स माम् एति पाण्डव।।11.55।।

matkarmakṛn matparamo madbhaktaḥ saṅgavarjitaḥ|nirvairaḥ sarvabhūteṣu yaḥ sa mām eti pāṇḍava||11.55||

He who does every action for My sake, to whom I am the final goal, who loves Me alone and hates no one, O My dearest son, only he can realize Me!

Commentary

हिन्दी अर्थ

हे पाण्डव! जो मनुष्य मेरे लिए ही सब कर्म करता है, मुझे ही परम लक्ष्य मानता है, मेरा भक्त है, आसक्ति से रहित है और समस्त प्राणियों के प्रति वैरभाव से रहित है, वही मुझे प्राप्त होता है।

A verse in your inbox, every morning

One verse, its meaning, and one word to learn. Two minutes a day.