क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग Bhagavad Gītā Chapter 13: Yoga through Distinguishing the Field and the Knower of the Field
kṣetrakṣetrajñavibhāgayoga
All 35 verses of Chapter 13, Yoga through Distinguishing the Field and the Knower of the Field, in Devanagari and IAST with English and Hindi meaning.
- Scripture
- Kṛṣṇa
- Bhagavad Gītā · Chapter 13
अर्जुन उवाचप्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञम् एव च।एतद् वेदितुम् इच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव।।13.1।।
arjuna uvācaprakṛtiṃ puruṣaṃ caiva kṣetraṃ kṣetrajñam eva ca|etad veditum icchāmi jñānaṃ jñeyaṃ ca keśava||13.1||
Arjuna asked, “My Lord, who is God, what is Nature, what is Matter, and what is the Self? What is Wisdom, and what is worth knowing? I wish to have this explained.”
Commentary
श्री भगवान् उवाचइदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रम् इत्य् अभिधीयते।एतद् यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः।।13.2।।
śrī bhagavān uvācaidaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetram ity abhidhīyate|etad yo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ||13.2||
Lord Shri Krishna replied: O Arjuna! The body of a person is the playground of the Self; and That which knows the activities of Matter, sages call the Self.
Commentary
हिन्दी अर्थ
श्रीभगवान् बोले, हे कुन्तीपुत्र! यह शरीर ही ‘क्षेत्र’ कहलाता है, और जो इस शरीर को जानता है उसे तत्त्वज्ञानी ‘क्षेत्रज्ञ’ (आत्मा) कहते हैं।
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत।क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर् ज्ञानं यत् तज् ज्ञानं मतं मम।।13.3।।
kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata|kṣetrakṣetrajñayor jñānaṃ yat taj jñānaṃ mataṃ mama||13.3||
I am the omniscient Self that abides in the realm of matter; knowledge of matter and of the all-knowing Self is wisdom.
Commentary
हिन्दी अर्थ
हे भारत! सब क्षेत्रों (शरीरों) में स्थित क्षेत्रज्ञ को तू मुझ (परमात्मा) ही जान; क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ, इन दोनों का यथार्थ बोध ही मेरे मत में सच्चा ज्ञान है।
तत् क्षेत्रं यच् च यादृक् च यद्विकारि यतश् च यत्।स च यो यत्प्रभावश् च तत् समासेन मे शृणु।।13.4।।
tat kṣetraṃ yac ca yādṛk ca yadvikāri yataś ca yat|sa ca yo yatprabhāvaś ca tat samāsena me śṛṇu||13.4||
What is called Matter, of what it is composed, whence it came, and why it changes, what the Self is, and what its power – this I will now briefly set forth.
Commentary
हिन्दी अर्थ
वह क्षेत्र (शरीर) क्या है, कैसा है, किन विकारों वाला है, किससे उत्पन्न होता है, तथा वह क्षेत्रज्ञ कौन है और उसका प्रभाव क्या है, यह सब मुझसे संक्षेप में सुन।
ऋषिभिर् बहुधा गीतं छन्दोभिर् विविधैः पृथक्।ब्रह्मसूत्रपदैश् चैव हेतुमद्भिर् विनिश्चितैः।।13.5।।
ṛṣibhir bahudhā gītaṃ chandobhir vividhaiḥ pṛthak|brahmasūtrapadaiś caiva hetumadbhir viniścitaiḥ||13.5||
Seers have sung of it in various ways, in many hymns and sacred Vedic songs, weighty in thought and convincing in their arguments.
Commentary
हिन्दी अर्थ
ऋषियों ने इस तत्त्व को अनेक प्रकार से, भिन्न-भिन्न वैदिक छन्दों में गाया है, और युक्तिपूर्ण एवं निश्चित ब्रह्मसूत्र के पदों द्वारा भी इसका विवेचन किया है।
महाभूतान्य् अहङ्कारो बुद्धिर् अव्यक्तम् एव च।इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः।।13.6।।
mahābhūtāny ahaṅkāro buddhir avyaktam eva ca|indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ||13.6||
The five great fundamentals, earth, fire, air, water, and ether, personality, intellect, the mysterious life force, the ten organs of perception and action, the mind, and the five domains of sensation,
Commentary
हिन्दी अर्थ
पाँच महाभूत (पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश), अहंकार, बुद्धि, अव्यक्त (मूल प्रकृति), दस इन्द्रियाँ और एक मन, तथा इन्द्रियों के पाँच विषय,
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश् चेतना धृतिः।एतत् क्षेत्रं समासेन सविकारम् उदाहृतम्।।13.7।।
icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṅghātaś cetanā dhṛtiḥ|etat kṣetraṃ samāsena savikāram udāhṛtam||13.7||
Desire, aversion, pleasure, pain, sympathy, vitality, and the persistent clinging to life, these are, in brief, the constituents of changing matter.
Commentary
हिन्दी अर्थ
इच्छा, द्वेष, सुख, दुःख, शरीर-संघात (पाँच भूतों का पिण्ड), चेतना और धृति (धारणशक्ति), इन विकारों सहित यह सब संक्षेप में ‘क्षेत्र’ कहा गया है।
अमानित्वम् अदम्भित्वम् अहिंसा क्षान्तिर् आर्जवम्।आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यम् आत्मविनिग्रहः।।13.8।।
amānitvam adambhitvam ahiṃsā kṣāntir ārjavam|ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyam ātmavinigrahaḥ||13.8||
Humility, sincerity, harmlessness, forgiveness, rectitude, service to the Master, purity, steadfastness, and self-control;
Commentary
हिन्दी अर्थ
अभिमान का अभाव, दम्भहीनता, अहिंसा, क्षमा, सरलता, गुरु की सेवा, भीतर-बाहर की शुद्धि, स्थिरता तथा मन-इन्द्रियों का संयम;
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यम् अनहङ्कार एव च।जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्।।13.9।।
indriyārtheṣu vairāgyam anahaṅkāra eva ca|janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanam||13.9||
Renouncing the delights of the senses, being without pride, having a right understanding of the painful problem of birth and death, and of age and sickness;
Commentary
हिन्दी अर्थ
इन्द्रिय-विषयों के प्रति वैराग्य, अहंकार का न होना, तथा जन्म, मृत्यु, बुढ़ापा और रोग में निहित दुःख एवं दोष का बार-बार विवेकपूर्वक दर्शन;
असक्तिर् अनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु।नित्यं च समचित्तत्वम् इष्टानिष्टोपपत्तिषु।।13.10।।
asaktir anabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu|nityaṃ ca samacittatvam iṣṭāniṣṭopapattiṣu||13.10||
Indifference, non-attachment to sex, progeny, or home, equanimity in both good fortune and bad;
Commentary
हिन्दी अर्थ
पुत्र, स्त्री, घर आदि में आसक्ति और ममता का न होना, तथा प्रिय-अप्रिय परिस्थितियों के आने पर निरन्तर समान चित्त बनाए रखना;
मयि चानन्ययोगेन भक्तिर् अव्यभिचारिणी।विविक्तदेशसेवित्वम् अरतिर् जनसंसदि।।13.11।।
mayi cānanyayogena bhaktir avyabhicāriṇī|viviktadeśasevitvam aratir janasaṃsadi||13.11||
Unswerving devotion to Me, with concentration on Me and Me alone, a love for solitude, and indifference to social life;
Commentary
हिन्दी अर्थ
अनन्ययोग के द्वारा मुझ (परमात्मा) में अविचल भक्ति, एकान्त स्थान में रहने का स्वभाव, और भीड़-भरे जन-समाज में अरुचि;
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्।एतज् ज्ञानम् इति प्रोक्तम् अज्ञानं यद् अतो न्यथा।।13.12।।
adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam|etaj jñānam iti proktam ajñānaṃ yad ato nyathā||13.12||
Constant yearning for the knowledge of the Self, and pondering over the lessons of the great Truth, this is wisdom; all else is ignorance.
Commentary
हिन्दी अर्थ
अध्यात्म-ज्ञान में निरन्तर स्थिति तथा तत्त्वज्ञान के प्रयोजन (मोक्ष) का दर्शन, यह सब ज्ञान कहा गया है; इससे विपरीत जो कुछ है, वह अज्ञान है।
ज्ञेयं यत् तत् प्रवक्ष्यामि यज् ज्ञात्वाऽमृतम् अश्नुते।अनादि मत्परं ब्रह्म न सत् तन् नासद् उच्यते।।13.13।।
jñeyaṃ yat tat pravakṣyāmi yaj jñātvā'mṛtam aśnute|anādi matparaṃ brahma na sat tan nāsad ucyate||13.13||
I will now speak to you of that great truth which one ought to know, since by it one will attain immortal bliss, that which is without beginning, the eternal spirit which dwells in me, neither with form nor without it.
Commentary
हिन्दी अर्थ
अब मैं उस ज्ञेय (जानने योग्य परम तत्त्व) को कहता हूँ, जिसे जानकर मनुष्य अमृतत्व (मोक्ष) को प्राप्त होता है; वह अनादि परब्रह्म न सत् कहा जाता है और न असत् (वह वाणी और मन की सीमा से परे है)।
सर्वतः पाणिपादं तत् सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम्।सर्वतः श्रुतिमल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति।।13.14।।
sarvataḥ pāṇipādaṃ tat sarvato 'kṣiśiromukham|sarvataḥ śrutimal loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati||13.14||
Everywhere are Its hands and feet; everywhere It has eyes that see, heads that think, and mouths that speak; everywhere It listens; It dwells in all the worlds and envelops them all.
Commentary
हिन्दी अर्थ
उसके हाथ-पैर सब ओर हैं, सब ओर उसके नेत्र, सिर और मुख हैं, सब ओर उसके कान हैं; वह इस संसार में सबको व्याप्त करके स्थित है।
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्।असक्तं सर्वभृच् चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च।।13.15।।
sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam|asaktaṃ sarvabhṛc caiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca||13.15||
Beyond the senses, it yet shines through every sense perception; bound to nothing, it yet sustains everything; unaffected by the qualities, it still enjoys them all.
Commentary
हिन्दी अर्थ
वह समस्त इन्द्रियों के विषयों को प्रकाशित करता है, फिर भी स्वयं सब इन्द्रियों से रहित है; अनासक्त रहते हुए भी सबका धारण-पोषण करता है, और निर्गुण होते हुए भी गुणों का भोक्ता है।
बहिर् अन्तश् च भूतानाम् अचरं चरम् एव च।सूक्ष्मत्वात् तद् अविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्।।13.16।।
bahir antaś ca bhūtānām acaraṃ caram eva ca|sūkṣmatvāt tad avijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat||13.16||
It is within all beings, yet outside; motionless yet moving; too subtle to be perceived; far away yet ever near.
Commentary
हिन्दी अर्थ
वह समस्त प्राणियों के बाहर भी है और भीतर भी; अचल भी है और चलने वाला भी; अत्यन्त सूक्ष्म होने के कारण अज्ञेय है; वह दूर भी है और अत्यन्त समीप भी।
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तम् इव च स्थितम्।भूतभर्तृ च तज् ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च।।13.17।।
avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktam iva ca sthitam|bhūtabhartṛ ca taj jñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca||13.17||
In all beings, undivided yet living in division, it is the upholder of all, both creator and destroyer alike.
Commentary
हिन्दी अर्थ
वह प्राणियों में विभाजित न होते हुए भी विभक्त-सा प्रतीत होता है; वही जानने योग्य परमात्मा सब प्राणियों का धारणकर्ता, संहारकर्ता और उत्पत्तिकर्ता है।
ज्योतिषाम् अपि तज् ज्योतिस् तमसः परम् उच्यते।ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्।।13.18।।
jyotiṣām api taj jyotis tamasaḥ param ucyate|jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam||13.18||
It is the light of lights, beyond the reach of darkness; the wisdom, the only thing worth knowing or that wisdom can teach; the presence in the hearts of all.
Commentary
हिन्दी अर्थ
वह समस्त ज्योतियों की भी ज्योति है और अज्ञान-रूपी अन्धकार से परे कहा गया है; वही ज्ञान, ज्ञेय और ज्ञान से प्राप्त होने योग्य है, तथा सबके हृदय में विशेष रूप से स्थित है।
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः।मद्भक्त एतद् विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते।।13.19।।
iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ|madbhakta etad vijñāya madbhāvāyopapadyate||13.19||
Thus, I have briefly told you what Matter is, the Self worth realizing, and what Wisdom is. He who is devoted to Me knows, and he will assuredly enter into Me.
Commentary
हिन्दी अर्थ
इस प्रकार क्षेत्र, ज्ञान तथा ज्ञेय का संक्षेप में वर्णन किया गया; मेरा भक्त इसे तत्त्व से जानकर मेरे स्वरूप (भाव) को प्राप्त होता है।
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्य् अनादी उभाव् अपि।विकारांश् च गुणांश् चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान्।।13.20।।
prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhy anādī ubhāv api|vikārāṃś ca guṇāṃś caiva viddhi prakṛtisaṃbhavān||13.20||
Know further that Nature and God have no beginning, and that differences in character and quality originate from Nature only.
Commentary
हिन्दी अर्थ
प्रकृति और पुरुष, इन दोनों को तू अनादि जान; तथा समस्त विकारों और गुणों (सत्त्व, रज, तम) को प्रकृति से ही उत्पन्न हुआ समझ।
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिर् उच्यते।पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुर् उच्यते।।13.21।।
kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtir ucyate|puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve hetur ucyate||13.21||
Nature is the law that generates cause and effect; God is the experiencer of all pleasure and pain.
Commentary
हिन्दी अर्थ
कार्य और कारण की उत्पत्ति में प्रकृति हेतु कही जाती है, और सुख-दुःख के भोग में पुरुष (जीवात्मा) हेतु कहा जाता है।
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान्।कारणं गुणसङ्गो ऽस्य सदसद्योनिजन्मसु।।13.22।।
puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijān guṇān|kāraṇaṃ guṇasaṅgo 'sya sadasadyonijanmasu||13.22||
God, dwelling in the heart of Nature, experiences the qualities that Nature brings forth; and His affinity towards these qualities is the reason for His living in a good or evil body.
Commentary
हिन्दी अर्थ
प्रकृति में स्थित पुरुष ही प्रकृति से उत्पन्न गुणों को भोगता है; और इन गुणों के साथ उसका संग ही अच्छी या बुरी योनियों में उसके जन्म का कारण होता है।
उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः।परमात्मेति चाप्य् उक्तो देहे ऽस्मिन् पुरुषः परः।।13.23।।
upadraṣṭā'numantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ|paramātmeti cāpy ukto dehe 'smin puruṣaḥ paraḥ||13.23||
Thus, in the body of man dwells the Supreme God; He who sees, permits, upholds, and enjoys is the Highest God and the Highest Self.
Commentary
हिन्दी अर्थ
इस शरीर में स्थित जो परम पुरुष है, वही साक्षी (उपद्रष्टा), अनुमति देने वाला, धारण-पोषण करने वाला और भोक्ता है; उसी को महेश्वर तथा परमात्मा भी कहा गया है।
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह।सर्वथा वर्तमानो ऽपि न स भूयो ऽभिजायते।।13.24।।
ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha|sarvathā vartamāno 'pi na sa bhūyo 'bhijāyate||13.24||
He who understands God and Nature, along with her qualities, whatever his condition in life may be, will not come back to earth.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जो मनुष्य पुरुष को तथा गुणों सहित प्रकृति को इस प्रकार यथार्थ रूप से जान लेता है, वह सब प्रकार से जीवन व्यतीत करता हुआ भी फिर जन्म नहीं लेता।
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिद् आत्मानम् आत्मना।अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे।।13.25।।
dhyānenātmani paśyanti kecid ātmānam ātmanā|anye sāṃkhyena yogena karmayogena cāpare||13.25||
Some realize the Supreme by meditating, with its aid, on the Self within; others by pure reason; and still others by right action.
Commentary
हिन्दी अर्थ
कुछ साधक ध्यान के द्वारा शुद्ध अन्तःकरण से अपने हृदय में आत्मा का दर्शन करते हैं, कुछ सांख्ययोग (ज्ञानयोग) से, और कुछ अन्य कर्मयोग से उसे प्राप्त करते हैं।
अन्ये त्व् एवम् अजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते।ते ऽपि चातितरन्त्य् एव मृत्युं श्रुतिपरायणाः।।13.26।।
anye tv evam ajānantaḥ śrutvā'nyebhya upāsate|te 'pi cātitaranty eva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ||13.26||
Others, again, having no direct knowledge but only hearing from others, still worship, and, if they are true to the teachings, they too will cross the sea of death.
Commentary
हिन्दी अर्थ
इस प्रकार न जानने वाले अन्य लोग दूसरों से सुनकर ही उपासना करते हैं; वे सुने हुए (शास्त्र-वचन) के प्रति निष्ठावान साधक भी मृत्यु-रूपी संसार-सागर को निश्चय ही पार कर जाते हैं।
यावत् सञ्जायते किञ्चित् सत्त्वं स्थावरजङ्गमम्।क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात् तद् विद्धि भरतर्षभ।।13.27।।
yāvat sañjāyate kiñcit sattvaṃ sthāvarajaṅgamam|kṣetrakṣetrajñasaṃyogāt tad viddhi bharatarṣabha||13.27||
Wherever life is seen in things movable or immovable, it is the result of the combination of Matter and Spirit.
Commentary
हिन्दी अर्थ
हे भरतश्रेष्ठ! स्थावर (जड़) और जंगम (चेतन), जो भी प्राणी या वस्तु उत्पन्न होती है, उसे तू क्षेत्र (शरीर) और क्षेत्रज्ञ (आत्मा) के संयोग से ही उत्पन्न हुई जान।
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्।विनश्यत्स्व् अविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति।।13.28।।
samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram|vinaśyatsv avinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati||13.28||
He who can see the Supreme Lord in all beings, the Imperishable amidst the perishable, he is the one who truly sees.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जो मनुष्य नाशवान समस्त प्राणियों में अविनाशी परमेश्वर को समान भाव से स्थित देखता है, वही वास्तव में यथार्थ दर्शन करता है।
समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितम् ईश्वरम्।न हिनस्त्य् आत्मनाऽऽत्मानं ततो याति परां गतिम्।।13.29।।
samaṃ paśyan hi sarvatra samavasthitam īśvaram|na hinasty ātmanā''tmānaṃ tato yāti parāṃ gatim||13.29||
Beholding the Lord equally in all things, his actions do not mar his spiritual life but lead him to the heights of bliss.
Commentary
हिन्दी अर्थ
क्योंकि जो सर्वत्र समान भाव से स्थित ईश्वर को समान देखता है, वह अपने द्वारा अपने आत्मा का हनन (अधःपतन) नहीं करता, और इसी कारण परम गति को प्राप्त होता है।
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः।यः पश्यति तथाऽऽत्मानम् अकर्तारं स पश्यति।।13.30।।
prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ|yaḥ paśyati tathā''tmānam akartāraṃ sa paśyati||13.30||
He who understands that it is only the Law of Nature that brings action to fruition, and that the Self never acts, alone knows the Truth.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जो मनुष्य समस्त कर्मों को सब प्रकार से प्रकृति के द्वारा ही किया जाता हुआ देखता है, तथा आत्मा को अकर्ता (कर्म न करने वाला) देखता है, वही यथार्थ रूप से देखता है।
यदा भूतपृथग्भावम् एकस्थम् अनुपश्यति।तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा।।13.31।।
yadā bhūtapṛthagbhāvam ekastham anupaśyati|tata eva ca vistāraṃ brahma sampadyate tadā||13.31||
He who sees the diverse forms of life all rooted in One and growing forth from Him, shall indeed find the Absolute.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जब साधक समस्त प्राणियों के पृथक्-पृथक् भावों को एक ही परमात्मा में स्थित देखता है, और उसी से इन सबका विस्तार हुआ जानता है, तब वह ब्रह्म को प्राप्त हो जाता है।
अनादित्वान् निर्गुणत्वात् परमात्मायम् अव्ययः।शरीरस्थो ऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते।।13.32।।
anāditvān nirguṇatvāt paramātmāyam avyayaḥ|śarīrastho 'pi kaunteya na karoti na lipyate||13.32||
The Supreme Spirit, O Prince, is without beginning, has no qualities, and is imperishable. Though it is within the body, it does not act, nor is it affected by action.
Commentary
हिन्दी अर्थ
हे कुन्तीपुत्र! अनादि और निर्गुण होने के कारण यह अविनाशी परमात्मा शरीर में स्थित रहते हुए भी न कुछ करता है और न (कर्मों से) लिप्त होता है।
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्याद् आकाशं नोपलिप्यते।सर्वत्रावस्थितो देहे तथाऽऽत्मा नोपलिप्यते।।13.33।।
yathā sarvagataṃ saukṣmyād ākāśaṃ nopalipyate|sarvatrāvasthito dehe tathā''tmā nopalipyate||13.33||
As space, though present everywhere, remains unaffected due to its subtlety, so too the Self, though present in all forms, retains its purity unalloyed.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जैसे सर्वत्र व्याप्त आकाश अत्यन्त सूक्ष्म होने के कारण किसी से लिप्त नहीं होता, वैसे ही समस्त शरीरों में स्थित आत्मा (शरीर के दोषों से) लिप्त नहीं होता।
यथा प्रकाशयत्य् एकः कृत्स्नं लोकम् इमं रविः।क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत।।13.34।।
yathā prakāśayaty ekaḥ kṛtsnaṃ lokam imaṃ raviḥ|kṣetraṃ kṣetrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārata||13.34||
As the one Sun illuminates the entire earth, so the Spirit illuminates the whole of Matter.
Commentary
हिन्दी अर्थ
हे भारत! जैसे एक ही सूर्य इस समस्त संसार को प्रकाशित करता है, वैसे ही एक क्षेत्री (आत्मा) समस्त क्षेत्र (शरीर) को प्रकाशित करता है।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर् एवम् अन्तरं ज्ञानचक्षुषा।भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर् यान्ति ते परम्।।13.35।।
kṣetrakṣetrajñayor evam antaraṃ jñānacakṣuṣā|bhūtaprakṛtimokṣaṃ ca ye vidur yānti te param||13.35||
Those who, with the eyes of wisdom, thus see the difference between Matter and Spirit, and know how to liberate life from the Law of Nature, attain the Supreme.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जो मनुष्य ज्ञानरूपी नेत्रों से क्षेत्र (शरीर) और क्षेत्रज्ञ (आत्मा) के इस भेद को, तथा प्राणियों की प्रकृति से मुक्ति के उपाय को जान लेते हैं, वे परम तत्त्व को प्राप्त होते हैं।
- Meaning
- Grammar
हिन्दी अर्थ
अर्जुन बोले, हे केशव! मैं प्रकृति (जड़ मूल-तत्त्व) और पुरुष (चेतन तत्त्व), क्षेत्र (शरीर) और क्षेत्रज्ञ (शरीर को जानने वाला आत्मा), तथा ज्ञान और ज्ञेय (जो जानने योग्य है), इन सबको भली-भाँति समझना चाहता हूँ।