ध्यानयोग Bhagavad Gītā Chapter 6: Path of Meditation
dhyānayoga
All 47 verses of Chapter 6, Path of Meditation, in Devanagari and IAST with English and Hindi meaning.
- Scripture
- Kṛṣṇa
- Bhagavad Gītā · Chapter 6
श्री भगवान् उवाचअनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः।स संन्यासी च योगी च न निरग्निर् न चाक्रियः।।6.1।।
śrī bhagavān uvācaanāśritaḥ karmaphalaṃ kāryaṃ karma karoti yaḥ|sa saṃnyāsī ca yogī ca na niragnir na cākriyaḥ||6.1||
Lord Shri Krishna said: He who acts out of duty, without considering the consequences, is truly spiritual and a true ascetic; not he who merely observes rituals or shuns all action.
Commentary
यं संन्यासम् इति प्राहुर् योगं तं विद्धि पाण्डव।न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन।।6.2।।
yaṃ saṃnyāsam iti prāhur yogaṃ taṃ viddhi pāṇḍava|na hyasaṃnyastasaṅkalpo yogī bhavati kaścana||6.2||
O Arjuna, renunciation is indeed what is known as right action. No one can become spiritually enlightened who has not renounced all desires.
Commentary
हिन्दी अर्थ
हे पाण्डव (अर्जुन)! जिसे संन्यास कहते हैं, उसी को तुम योग जानो; क्योंकि संकल्पों (कामनाओं) का त्याग किये बिना कोई भी योगी नहीं हो सकता।
आरुरुक्षोर् मुनेर् योगं कर्म कारणम् उच्यते।योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणम् उच्यते।।6.3।।
ārurukṣor muner yogaṃ karma kāraṇam ucyate|yogārūḍhasya tasyaiva śamaḥ kāraṇam ucyate||6.3||
For the sage who seeks the heights of spiritual meditation, practice is the only method, and when they have attained it, they must maintain themselves there through continual self-control.
Commentary
हिन्दी अर्थ
योग पर आरूढ़ होने की इच्छा रखने वाले मननशील साधक के लिए निष्काम कर्म ही साधन कहा गया है; और जो योग में स्थित हो चुका है, उसके लिए मन की शान्ति (चित्तवृत्तियों का शमन) ही साधन कहा जाता है।
यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते।सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस् तदोच्यते।।6.4।।
yadā hi nendriyārtheṣu na karmasvanuṣajjate|sarvasaṅkalpasaṃnyāsī yogārūḍhas tadocyate||6.4||
When a man renounces even the thought of initiating action, and is not interested in sense objects or any results that may flow from his acts, then he truly understands spirituality.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जब मनुष्य न तो इन्द्रियों के विषयों में और न ही कर्मों में आसक्त होता है, तथा समस्त संकल्पों का त्याग कर देता है, तब वह योगारूढ़ कहलाता है।
उद्धरेद् आत्मनाऽऽत्मानं नात्मानम् अवसादयेत्।आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुर् आत्मैव रिपुर् आत्मनः।।6.5।।
uddhared ātmanā''tmānaṃ nātmānam avasādayet|ātmaiva hyātmano bandhur ātmaiva ripur ātmanaḥ||6.5||
Let him seek liberation with the help of his Highest Self, and never disgrace his own Self. For that Self is his only friend; yet it can also be his enemy.
Commentary
हिन्दी अर्थ
मनुष्य को चाहिए कि वह अपने ही द्वारा अपना उद्धार करे और अपने को कभी पतन की ओर न गिरने दे; क्योंकि यह आत्मा (अपना मन) ही अपना मित्र है और यही अपना शत्रु भी है।
बन्धुर् आत्माऽऽत्मनस् तस्य येनात्मैवात्मना जितः।अनात्मनस् तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्।।6.6।।
bandhur ātmā''tmanas tasya yenātmaivātmanā jitaḥ|anātmanas tu śatrutve vartetātmaiva śatruvat||6.6||
To one who has conquered their lower nature with its help, the Self is a friend; but to one who has not done so, it is an enemy.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जिसने अपने मन को अपने वश में कर लिया है, उसके लिए वह आत्मा ही मित्र है; परन्तु जिसका मन वश में नहीं है, उसके लिए वही आत्मा शत्रु के समान बैरभाव में रहता है।
जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः।शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः।।6.7।।
jitātmanaḥ praśāntasya paramātmā samāhitaḥ|śītoṣṇasukhaduḥkheṣu tathā mānāpamānayoḥ||6.7||
The Self of one who is self-controlled and has attained peace is equally unmoved by heat or cold, pleasure or pain, honour or dishonour.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जिसने अपने को जीत लिया है और जो शान्तचित्त है, उसका परमात्मा सर्दी-गर्मी, सुख-दुःख तथा मान-अपमान में समभाव से स्थिर रहता है।
ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः।युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः।।6.8।।
jñānavijñānatṛptātmā kūṭastho vijitendriyaḥ|yukta ityucyate yogī samaloṣṭāśmakāñcanaḥ||6.8||
He who desires nothing but wisdom and spiritual insight, who has conquered his senses, and who looks upon a lump of earth, a stone, and fine gold with the same eye, is a real saint.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जिसका अन्तःकरण ज्ञान और अनुभवजन्य विवेक से तृप्त है, जो विकाररहित (कूटस्थ) है, जिसकी इन्द्रियाँ वश में हैं, तथा जो मिट्टी के ढेले, पत्थर और सोने को समान दृष्टि से देखता है, वही योगी युक्त (योग में स्थित) कहलाता है।
सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु।साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर् विशिष्यते।।6.9।।
suhṛnmitrāryudāsīnamadhyasthadveṣyabandhuṣu|sādhuṣvapi ca pāpeṣu samabuddhir viśiṣyate||6.9||
He looks impartially on all, lovers, friends, or foes; indifferent, hostile, alien, or relative; virtuous or sinful.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जो हितैषी, मित्र, शत्रु, उदासीन, मध्यस्थ, द्वेष्य और सम्बन्धी, तथा सज्जनों और पापियों, सभी में समान बुद्धि रखता है, वह श्रेष्ठ है।
योगी युञ्जीत सततम् आत्मानं रहसि स्थितः।एकाकी यतचित्तात्मा निराशीर् अपरिग्रहः।।6.10।।
yogī yuñjīta satatam ātmānaṃ rahasi sthitaḥ|ekākī yatacittātmā nirāśīr aparigrahaḥ||6.10||
Let the student of spirituality try unceasingly to concentrate his mind; let him live in seclusion, absolutely alone, with his mind and personality controlled, free from desire and without possessions.
Commentary
हिन्दी अर्थ
योग का साधक एकान्त स्थान में अकेला रहकर, मन और शरीर को संयमित कर, इच्छाओं तथा संग्रह की वृत्ति से रहित होकर निरन्तर अपने मन को परमात्मा में लगाने का अभ्यास करे।
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरम् आसनम् आत्मनः।नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम्।।6.11।।
śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiram āsanam ātmanaḥ|nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśottaram||6.11||
Having chosen a holy place, let him sit in a firm posture on a seat that is neither too high nor too low, and cover it with a grass mat, a deer skin, and a cloth.
Commentary
हिन्दी अर्थ
वह किसी पवित्र स्थान में अपने लिए स्थिर आसन स्थापित करे, जो न बहुत ऊँचा हो और न बहुत नीचा, तथा जिस पर क्रमशः कुश, मृगचर्म और वस्त्र बिछा हो।
तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः।उपविश्यासने युञ्ज्याद् योगम् आत्मविशुद्धये।।6.12।।
tatraikāgraṃ manaḥ kṛtvā yatacittendriyakriyaḥ|upaviśyāsane yuñjyād yogam ātmaviśuddhaye||6.12||
Seated thus, with his mind concentrated, his functions controlled, and his senses governed, let him practise meditation for the purification of his lower nature.
Commentary
हिन्दी अर्थ
वहाँ उस आसन पर बैठकर, मन को एकाग्र कर तथा चित्त और इन्द्रियों की क्रियाओं को वश में करके, अन्तःकरण की शुद्धि के लिए योग का अभ्यास करे।
समं कायशिरोग्रीवं धारयन्न् अचलं स्थिरः।संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश् चानवलोकयन्।।6.13।।
samaṃ kāyaśirogrīvaṃ dhārayann acalaṃ sthiraḥ|saṃprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaś cānavalokayan||6.13||
Let him hold his body, head, and neck erect, motionless and steady; let him look fixedly at the tip of his nose, turning neither to the right nor to the left.
Commentary
हिन्दी अर्थ
वह अपने शरीर, सिर और गले को सीधा, अचल एवं स्थिर रखकर, इधर-उधर न देखते हुए अपनी दृष्टि को नासिका के अग्रभाग पर टिकाए।
प्रशान्तात्मा विगतभीर् ब्रह्मचारिव्रते स्थितः।मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः।।6.14।।
praśāntātmā vigatabhīr brahmacārivrate sthitaḥ|manaḥ saṃyamya maccitto yukta āsīta matparaḥ||6.14||
With peace in his heart and no fear, observing the vow of celibacy, with his mind controlled and fixed on Me, let the student lose himself in contemplation of Me.
Commentary
हिन्दी अर्थ
शान्त अन्तःकरण वाला, भयरहित और ब्रह्मचर्य-व्रत में स्थित साधक मन को संयमित करके, मुझमें ही चित्त लगाकर, मुझे ही परम लक्ष्य मानकर मेरे ध्यान में स्थित रहे।
युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी नियतमानसः।शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति।।6.15।।
yuñjannevaṃ sadā''tmānaṃ yogī niyatamānasaḥ|śāntiṃ nirvāṇaparamāṃ matsaṃsthāmadhigacchati||6.15||
Thus, keeping his mind always in communion with Me and subduing his thoughts, he shall attain that Peace which is Mine and will lead him to liberation at last.
Commentary
हिन्दी अर्थ
इस प्रकार मन को सदा संयमित रखकर मुझमें लगाने वाला योगी उस परम शान्ति को प्राप्त होता है, जो मुझमें स्थित है और जो अन्ततः मोक्ष (निर्वाण) तक ले जाती है।
नात्यश्नतस्तु योगो ऽस्ति न चैकान्तम् अनश्नतः।न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन।।6.16।।
nātyaśnatastu yogo 'sti na caikāntam anaśnataḥ|na cātisvapnaśīlasya jāgrato naiva cārjuna||6.16||
Meditation is not for him who eats too much, nor for him who eats not at all; not for him who is overly addicted to sleep, nor for him who is always awake.
Commentary
हिन्दी अर्थ
हे अर्जुन! यह योग न तो अधिक खाने वाले को सिद्ध होता है और न बिल्कुल न खाने वाले को; न अधिक सोने वाले को और न सदा जागते रहने वाले को।
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु।युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा।।6.17।।
yuktāhāravihārasya yuktaceṣṭasya karmasu|yuktasvapnāvabodhasya yogo bhavati duḥkhahā||6.17||
But for him who regulates his food and recreation, who is balanced in action, in sleep, and in waking, it shall dispel all unhappiness.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जिसका आहार और विहार संयमित है, जिसकी कर्मों में चेष्टा सन्तुलित है, तथा जिसका सोना-जागना नियमित है, उसी का योग समस्त दुःखों का नाश करने वाला होता है।
यदा विनियतं चित्तम् आत्मन्येवावतिष्ठते।निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा।।6.18।।
yadā viniyataṃ cittam ātmanyevāvatiṣṭhate|niḥspṛhaḥ sarvakāmebhyo yukta ityucyate tadā||6.18||
When the mind is completely controlled, centred in the Self, and free from all earthly desires, then the man is truly spiritual.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जब भलीभाँति वश में किया हुआ चित्त केवल आत्मा में ही स्थिर हो जाता है और मनुष्य समस्त कामनाओं से रहित हो जाता है, तब वह योगयुक्त कहलाता है।
यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता।योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगम् आत्मनः।।6.19।।
yathā dīpo nivātastho neṅgate sopamā smṛtā|yogino yatacittasya yuñjato yogam ātmanaḥ||6.19||
The wise man who has conquered his mind and is absorbed in the Self is like a lamp that does not flicker, as it stands sheltered from every wind.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जिस योगी का चित्त वश में है और जो आत्मा के ध्यान में लीन है, उसकी उपमा उस दीपक से दी जाती है जो वायुरहित स्थान में रखे जाने पर तनिक भी नहीं हिलता।
यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया।यत्र चैवात्मनाऽऽत्मानं पश्यन्न् आत्मनि तुष्यति।।6.20।।
yatroparamate cittaṃ niruddhaṃ yogasevayā|yatra caivātmanā''tmānaṃ paśyann ātmani tuṣyati||6.20||
There, where the whole of nature is seen in the light of the Self, where the person abides within their Self and is satisfied there, their functions restrained by their union with the Divine, the mind finds rest.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जिस अवस्था में योगाभ्यास से निरुद्ध हुआ चित्त शान्त हो जाता है और जहाँ साधक शुद्ध बुद्धि के द्वारा आत्मा में आत्मा का दर्शन करता हुआ अपने में ही सन्तुष्ट रहता है,
सुखम् आत्यन्तिकं यत् तद् बुद्धिग्राह्यम् अतीन्द्रियम्।वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश् चलति तत्त्वतः।।6.21।।
sukham ātyantikaṃ yat tad buddhigrāhyam atīndriyam|vetti yatra na caivāyaṃ sthitaś calati tattvataḥ||6.21||
When he enjoys the bliss that surpasses the senses and can only be grasped by the pure intellect, when he comes to rest within his highest self, he will never again stray from reality.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जहाँ वह इन्द्रियों से परे, केवल शुद्ध बुद्धि से ग्रहण होने वाले उस अत्यन्त (अनन्त) सुख का अनुभव करता है, और जिसमें स्थित होकर वह तत्त्व से कभी विचलित नहीं होता,
यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः।यस्मिन् स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते।।6.22।।
yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ tataḥ|yasmin sthito na duḥkhena guruṇāpi vicālyate||6.22||
Finding That, he will realize that there is no possession so precious. And once established there, no calamity can disturb him.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जिसे पाकर वह उससे बढ़कर और कोई लाभ नहीं मानता, और जिसमें स्थित होकर वह बड़े-से-बड़े दुःख से भी विचलित नहीं होता,
तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम्।स निश्चयेन योक्तव्यो योगो ऽनिर्विण्णचेतसा।।6.23।।
taṃ vidyād duḥkhasaṃyogaviyogaṃ yogasaṃjñitam|sa niścayena yoktavyo yogo 'nirviṇṇacetasā||6.23||
This inner severance from the affliction of misery is spirituality. It should be practised with determination and with a heart that refuses to be depressed.
Commentary
हिन्दी अर्थ
दुःख के संयोग से रहित होने की इस अवस्था को ही योग जानना चाहिए; इस योग का अभ्यास दृढ़ निश्चय के साथ और न उकताने वाले (उत्साहयुक्त) मन से करना चाहिए।
सङ्कल्पप्रभवान् कामांस् त्यक्त्वा सर्वान् अशेषतः।मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः।।6.24।।
saṅkalpaprabhavān kāmāṃs tyaktvā sarvān aśeṣataḥ|manasaivendriyagrāmaṃ viniyamya samantataḥ||6.24||
Renouncing every desire that can be imagined, controlling the senses at every point through the power of the mind;
Commentary
हिन्दी अर्थ
संकल्प से उत्पन्न होने वाली समस्त कामनाओं को पूर्णतः त्यागकर, मन के द्वारा ही इन्द्रियों के समूह को सब ओर से भलीभाँति वश में करके,
शनैः शनैर् उपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया।आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिद् अपि चिन्तयेत्।।6.25।।
śanaiḥ śanair uparamed buddhyā dhṛtigṛhītayā|ātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiñcid api cintayet||6.25||
Little by little, with the help of his reason controlled by fortitude, let him attain peace; and, fixing his mind on the Self, let him not think of anything else.
Commentary
हिन्दी अर्थ
धैर्य से युक्त बुद्धि के द्वारा धीरे-धीरे उपराम (शान्त) हो जाए, और मन को आत्मा में स्थिर करके फिर किसी अन्य वस्तु का चिन्तन न करे।
यतो यतो निश्चरति मनश् चञ्चलम् अस्थिरम्।ततस् ततो नियम्यैतद् आत्मन्येव वशं नयेत्।।6.26।।
yato yato niścarati manaś cañcalam asthiram|tatas tato niyamyaitad ātmanyeva vaśaṃ nayet||6.26||
When the volatile and wavering mind wanders, let him restrain it and bring it back to its allegiance to the Self.
Commentary
हिन्दी अर्थ
यह चंचल और अस्थिर मन जहाँ-जहाँ भी भटके, वहाँ-वहाँ से इसे रोककर बार-बार आत्मा में ही वश में लाए।
प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखम् उत्तमम्।उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतम् अकल्मषम्।।6.27।।
praśāntamanasaṃ hyenaṃ yoginaṃ sukham uttamam|upaiti śāntarajasaṃ brahmabhūtam akalmaṣam||6.27||
Supreme bliss is the lot of the sage whose mind attains peace, whose passions subside, who is without sin, and who becomes one with the Absolute.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जिसका मन भलीभाँति शान्त हो गया है, जिसकी रजोगुण-वृत्ति शान्त हो गई है, जो निष्पाप होकर ब्रह्म के साथ एकरूप हो गया है, ऐसे योगी को परम सुख प्राप्त होता है।
युञ्जन्न् एवं सदाऽऽत्मानं योगी विगतकल्मषः।सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शम् अत्यन्तं सुखम् अश्नुते।।6.28।।
yuñjann evaṃ sadā''tmānaṃ yogī vigatakalmaṣaḥ|sukhena brahmasaṃsparśam atyantaṃ sukham aśnute||6.28||
Thus, free from sin, abiding always in the Eternal, the saint enjoys, without effort, the bliss that flows from the realization of the Infinite.
Commentary
हिन्दी अर्थ
इस प्रकार निरन्तर मन को आत्मा में लगाने वाला, पापरहित योगी सहज ही ब्रह्म के स्पर्श (अनुभव) से उत्पन्न होने वाले उस अत्यन्त सुख का अनुभव करता है।
सर्वभूतस्थम् आत्मानं सर्वभूतानि चात्मनि।ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः।।6.29।।
sarvabhūtastham ātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani|īkṣate yogayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ||6.29||
He who experiences the unity of life sees his own Self in all beings, and all beings in his own Self, and looks upon everything with an impartial eye.
Commentary
हिन्दी अर्थ
योग में स्थित और सर्वत्र समदृष्टि रखने वाला साधक अपनी आत्मा को समस्त प्राणियों में स्थित देखता है और समस्त प्राणियों को अपनी आत्मा में देखता है।
यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति।तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति।।6.30।।
yo māṃ paśyati sarvatra sarvaṃ ca mayi paśyati|tasyāhaṃ na praṇaśyāmi sa ca me na praṇaśyati||6.30||
He who sees Me in everything and everything in Me, I shall never forsake him, nor shall he lose Me.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जो मुझे सर्वत्र देखता है और सबको मुझमें देखता है, उसके लिए मैं कभी ओझल नहीं होता और वह भी मेरे लिए कभी ओझल नहीं होता।
सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वम् आस्थितः।सर्वथा वर्तमानो ऽपि स योगी मयि वर्तते।।6.31।।
sarvabhūtasthitaṃ yo māṃ bhajatyekatvam āsthitaḥ|sarvathā vartamāno 'pi sa yogī mayi vartate||6.31||
The sage who realizes the unity of life and who worships Me in all beings, lives in Me, no matter what their lot may be.
Commentary
हिन्दी अर्थ
जो योगी एकत्व की भावना में स्थित होकर समस्त प्राणियों में स्थित मुझ परमात्मा को भजता है, वह सब प्रकार से व्यवहार करता हुआ भी मुझमें ही स्थित रहता है।
आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन।सुखं वा यदि वा दुःखं सः योगी परमो मतः।।6.32।।
ātmaupamyena sarvatra samaṃ paśyati yo'rjuna|sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ saḥ yogī paramo mataḥ||6.32||
O Arjuna! He is the perfect saint who, having been taught by the likeness within himself, sees the same Self everywhere, regardless of whether the outer form be pleasurable or painful.
Commentary
हिन्दी अर्थ
हे अर्जुन! जो अपनी आत्मा की उपमा (समता) से सर्वत्र, सुख में हो या दुःख में, सबको समान देखता है, वही योगी श्रेष्ठ माना गया है।
अर्जुन उवाचयो ऽयं योगस् त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन।एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात् स्थितिं स्थिराम्।।6.33।।
arjuna uvācayo 'yaṃ yogas tvayā proktaḥ sāmyena madhusūdana|etasyāhaṃ na paśyāmi cañcalatvāt sthitiṃ sthirām||6.33||
Arjuna said: I do not see how I can attain this state of equanimity which You have revealed, owing to the restlessness of my mind.
Commentary
हिन्दी अर्थ
अर्जुन बोले, हे मधुसूदन (श्रीकृष्ण)! समता के रूप में आपने जो यह योग कहा है, मन की चंचलता के कारण मुझे इसकी स्थिर स्थिति दिखाई नहीं देती।
चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद् दृढम्।तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोर् इव सुदुष्करम्।।6.34।।
cañcalaṃ hi manaḥ kṛṣṇa pramāthi balavad dṛḍham|tasyāhaṃ nigrahaṃ manye vāyor iva suduṣkaram||6.34||
My Lord! Verily, the mind is fickle and turbulent, obstinate, and strong; indeed, it is extremely difficult to control, like the wind.
Commentary
हिन्दी अर्थ
हे कृष्ण! मन तो बड़ा ही चंचल, क्षोभ उत्पन्न करने वाला, बलवान और हठीला है; मैं तो इसका निग्रह करना वायु को रोकने के समान अत्यन्त कठिन मानता हूँ।
श्री भगवान् उवाचअसंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलं।अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते।।6.35।।
śrī bhagavān uvācaasaṃśayaṃ mahābāho mano durnigrahaṃ calaṃ|abhyāsena tu kaunteya vairāgyeṇa ca gṛhyate||6.35||
Lord Shri Krishna replied: Doubtless, O Mighty One, the mind is fickle and exceedingly difficult to restrain; however, O Son of Kunti, with practice and renunciation, it can be done.
Commentary
हिन्दी अर्थ
श्रीभगवान् बोले, हे महाबाहु! निःसन्देह मन चंचल और कठिनता से वश में होने वाला है; परन्तु हे कुन्तीपुत्र (अर्जुन)! अभ्यास और वैराग्य के द्वारा यह वश में किया जा सकता है।
असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः।वश्यात्मना तु यतता शक्यो ऽवाप्तुम् उपायतः।।6.36।।
asaṃyatātmanā yogo duṣprāpa iti me matiḥ|vaśyātmanā tu yatatā śakyo 'vāptum upāyataḥ||6.36||
It is not possible to attain Self-Realization unless one knows how to control oneself; however, for one who, striving by the proper means, learns such control, it is possible.
Commentary
हिन्दी अर्थ
मेरा मत है कि मन को वश में न करने वाले के लिए योग प्राप्त करना कठिन है; परन्तु जो मन को वश में करके उचित उपायों से प्रयत्न करता है, वह इसे प्राप्त कर सकता है।
अर्जुन उवाचअयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच् चलितमानसः।अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति।।6.37।।
arjuna uvācaayatiḥ śraddhayopeto yogāc calitamānasaḥ|aprāpya yogasaṃsiddhiṃ kāṃ gatiṃ kṛṣṇa gacchati||6.37||
Arjuna asked: What of him who fails to control himself, whose mind falls from spiritual contemplation, yet retains his faith and does not attain perfection?
Commentary
हिन्दी अर्थ
अर्जुन बोले, हे कृष्ण! जो श्रद्धा से युक्त तो है किन्तु प्रयत्न में शिथिल है और जिसका मन योग से विचलित हो गया है, वह योग की सिद्धि को न पाकर किस गति को प्राप्त होता है?
कच्चिन् नोभयविभ्रष्टश् छिन्नाभ्रम् इव नश्यति।अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि।।6.38।।
kaccin nobhayavibhraṣṭaś chinnābhram iva naśyati|apratiṣṭho mahābāho vimūḍho brahmaṇaḥ pathi||6.38||
Having failed in both, my Lord, is he without hope, like a riven cloud with no support, lost on the spiritual path?
Commentary
हिन्दी अर्थ
हे महाबाहु (श्रीकृष्ण)! क्या वह ब्रह्म के मार्ग में मोहित होकर, दोनों ओर से भ्रष्ट होकर और किसी आश्रय के बिना छिन्न-भिन्न बादल के समान नष्ट तो नहीं हो जाता?
एतन् मे संशयं कृष्ण छेत्तुम् अर्हस्यशेषतः।त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते।।6.39।।
etan me saṃśayaṃ kṛṣṇa chettum arhasyaśeṣataḥ|tvadanyaḥ saṃśayasyāsya chettā na hyupapadyate||6.39||
My Lord! You are worthy to solve this doubt once and for all; there is no one else competent to do so, save Yourself.
Commentary
हिन्दी अर्थ
हे कृष्ण! मेरे इस संशय को आप पूर्णरूप से मिटाने में समर्थ हैं; क्योंकि आपके अतिरिक्त इस संशय को दूर करने वाला और कोई हो ही नहीं सकता।
श्री भगवान् उवाचपार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस् तस्य विद्यते।न हि कल्याणकृत् कश्चिद् दुर्गतिं तात गच्छति।।6.40।।
śrī bhagavān uvācapārtha naiveha nāmutra vināśas tasya vidyate|na hi kalyāṇakṛt kaścid durgatiṃ tāta gacchati||6.40||
Lord Shri Krishna replied: My beloved child! There is no destruction for him, either in this world or the next. No evil fate awaits him who treads the path of righteousness.
Commentary
हिन्दी अर्थ
श्रीभगवान् बोले, हे पार्थ (अर्जुन)! ऐसे साधक का न तो इस लोक में और न परलोक में विनाश होता है; हे प्रिय! शुभ कर्म करने वाला कोई भी मनुष्य कभी दुर्गति को प्राप्त नहीं होता।
प्राप्य पुण्यकृतां लोकान् उषित्वा शाश्वतीः समाः।शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते।।6.41।।
prāpya puṇyakṛtāṃ lokān uṣitvā śāśvatīḥ samāḥ|śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe yogabhraṣṭo'bhijāyate||6.41||
Having reached the worlds where the righteous dwell, and having remained there for many years, he who has strayed from the path of spirituality will be born again into the family of the pure, benevolent, and prosperous.
Commentary
हिन्दी अर्थ
योग से भ्रष्ट हुआ ऐसा पुरुष पुण्यात्माओं के लोकों को प्राप्त कर, वहाँ अनेक वर्षों तक निवास करके, फिर पवित्र और श्रीसम्पन्न (धनवान) कुल में जन्म लेता है।
अथ वा योगिनाम् एव कुले भवति धीमताम्।एतद् धि दुर्लभतरं लोके जन्म यद् ईदृशम्।।6.42।।
atha vā yoginām eva kule bhavati dhīmatām|etad dhi durlabhataraṃ loke janma yad īdṛśam||6.42||
Or, he may be born in the family of wise sages, though such a birth is indeed very difficult to obtain.
Commentary
हिन्दी अर्थ
अथवा वह बुद्धिमान योगियों के ही कुल में जन्म लेता है; परन्तु संसार में ऐसा जन्म पाना तो अत्यन्त दुर्लभ है।
तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम्।यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन।।6.43।।
tatra taṃ buddhisaṃyogaṃ labhate paurvadehikam|yatate ca tato bhūyaḥ saṃsiddhau kurunandana||6.43||
Then, the experience acquired in his former life will revive, and with it, he will more eagerly strive for perfection than before.
Commentary
हिन्दी अर्थ
हे कुरुनन्दन (अर्जुन)! वहाँ उसे पूर्वजन्म के बुद्धि-संस्कार (आध्यात्मिक अनुभव) पुनः प्राप्त हो जाते हैं, और उन्हीं के बल पर वह सिद्धि के लिए पहले से भी अधिक प्रयत्न करता है।
पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशो ऽपि सः।जिज्ञासुर् अपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते।।6.44।।
pūrvābhyāsena tenaiva hriyate hyavaśo 'pi saḥ|jijñāsur api yogasya śabdabrahmātivartate||6.44||
Unconsciously, he will return to the practices of his old life; thus, one who strives to attain spiritual consciousness is certainly superior to one who merely talks about it.
Commentary
हिन्दी अर्थ
उसी पूर्वजन्म के अभ्यास के कारण वह विवश होकर भी (अनायास ही) योग की ओर खिंच जाता है; योग का जिज्ञासु भी केवल शब्दब्रह्म (वेदविहित कर्मफल) से ऊपर उठ जाता है।
प्रयत्नाद् यतमानस् तु योगी संशुद्धकिल्बिषः।अनेकजन्मसंसिद्धस् ततो याति परां गतिम्।।6.45।।
prayatnād yatamānas tu yogī saṃśuddhakilbiṣaḥ|anekajanmasaṃsiddhas tato yāti parāṃ gatim||6.45||
Then, after many lives of earnest striving and absolution of sins, the student of spirituality attains perfection and reaches the Supreme.
Commentary
हिन्दी अर्थ
इस प्रकार दृढ़ प्रयत्न से अभ्यास करने वाला, समस्त पापों से शुद्ध हुआ तथा अनेक जन्मों के साधन से सिद्ध हुआ योगी अन्ततः परम गति को प्राप्त होता है।
तपस्विभ्यो ऽधिको योगी ज्ञानिभ्यो ऽपि मतो ऽधिकः।कर्मिभ्यश् चाधिको योगी तस्माद् योगी भवार्जुन।।6.46।।
tapasvibhyo 'dhiko yogī jñānibhyo 'pi mato 'dhikaḥ|karmibhyaś cādhiko yogī tasmād yogī bhavārjuna||6.46||
The wise person is superior to the ascetic, the scholar, and the man of action; therefore, be thou a wise person, O Arjuna!
Commentary
हिन्दी अर्थ
योगी तपस्वियों से श्रेष्ठ है, ज्ञानियों से भी श्रेष्ठ माना गया है और सकाम कर्म करने वालों से भी श्रेष्ठ है; इसलिए हे अर्जुन! तुम योगी बनो।
योगिनाम् अपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना।श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः।।6.47।।
yoginām api sarveṣāṃ madgatenāntarātmanā|śraddhāvān bhajate yo māṃ sa me yuktatamo mataḥ||6.47||
I look upon him as the best of mystics, who, full of faith, worships Me and abides in Me.
Commentary
हिन्दी अर्थ
समस्त योगियों में भी जो श्रद्धावान् पुरुष अपने अन्तःकरण को मुझमें लगाकर मेरा भजन करता है, उसे मैं सबसे श्रेष्ठ योगी मानता हूँ।
- Meaning
- Grammar
हिन्दी अर्थ
श्रीभगवान् बोले, जो पुरुष कर्मफल का आश्रय लिये बिना अपने कर्तव्यरूप कर्म को करता है, वही सच्चा संन्यासी और सच्चा योगी है; केवल अग्नि (यज्ञादि) को त्याग देने वाला अथवा क्रियाओं को छोड़ देने वाला नहीं।