कठोपनिषत् Katha Upanishad

ॐ सह नाववतु ।सह नौ भुनक्तु ।सह वीर्यं करवावहै ।तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ।ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

oṃ saha nāvavatu |saha nau bhunaktu |saha vīryaṃ karavāvahai |tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai |oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||

ॐ उशन् ह वै वाजश्रवसः सर्ववेदसं ददौ ।तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस ॥ १॥

oṃ uśan ha vai vājaśravasaḥ sarvavedasaṃ dadau |tasya ha naciketā nāma putra āsa || 1||

तं ह कुमारं सन्तं दक्षिणासु नीयमानासु श्रद्धाविवेश सोऽमन्यत ॥ २॥

taṃ ha kumāraṃ santaṃ dakṣiṇāsu nīyamānāsu śraddhāviveśa so'manyata || 2||

पीतोदका जग्धतृणा दुग्धदोहा निरिन्द्रियाः ।अनन्दा नाम ते लोकास्तान् स गच्छति ता ददत् ॥ ३॥

pītodakā jagdhatṛṇā dugdhadohā nirindriyāḥ |anandā nāma te lokāstān sa gacchati tā dadat || 3||

स होवाच पितरं तत कस्मै मां दास्यसीति ।द्वितीयं तृतीयं तं होवाच मृत्यवे त्वा ददामीति ॥ ४॥

sa hovāca pitaraṃ tata kasmai māṃ dāsyasīti |dvitīyaṃ tṛtīyaṃ taṃ hovāca mṛtyave tvā dadāmīti || 4||

बहूनामेमि प्रथमो बहूनामेमि मध्यमः ।किं स्विद्यमस्य कर्तव्यं यन्मयाऽद्य करिष्यति ॥ ५॥

bahūnāmemi prathamo bahūnāmemi madhyamaḥ |kiṃ svidyamasya kartavyaṃ yanmayā'dya kariṣyati || 5||

अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथाऽपरे ।सस्यमिव मर्त्यः पच्यते सस्यमिवाजायते पुनः ॥ ६॥

anupaśya yathā pūrve pratipaśya tathā'pare |sasyamiva martyaḥ pacyate sasyamivājāyate punaḥ || 6||

वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिर्ब्राह्मणो गृहान् ।तस्यैतां शान्तिं कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम् ॥ ७॥

vaiśvānaraḥ praviśatyatithirbrāhmaṇo gṛhān |tasyaitāṃ śāntiṃ kurvanti hara vaivasvatodakam || 7||

आशाप्रतीक्षे संगतं सूनृतां चेष्टापूर्ते पुत्रपशूंश्च सर्वान् ।एतद्वृङ्क्ते पुरुषस्याल्पमेधसो यस्यानश्नन्वसति ब्राह्मणो गृहे ॥ ८॥

āśāpratīkṣe saṃgataṃ sūnṛtāṃ ceṣṭāpūrte putrapaśūṃśca sarvān |etadvṛṅkte puruṣasyālpamedhaso yasyānaśnanvasati brāhmaṇo gṛhe || 8||

तिस्रो रात्रीर्यदवात्सीर्गृहे मेऽनश्नन् ब्रह्मन्नतिथिर्नमस्यः ।नमस्तेऽस्तु ब्रह्मन् स्वस्ति मेऽस्तु तस्मात्प्रति त्रीन्वरान्वृणीष्व ॥ ९॥

tisro rātrīryadavātsīrgṛhe me'naśnan brahmannatithirnamasyaḥ |namaste'stu brahman svasti me'stu tasmātprati trīnvarānvṛṇīṣva || 9||

शान्तसंकल्पः सुमना यथा स्याद् वीतमन्युर्गौतमो माऽभि मृत्यो ।त्वत्प्रसृष्टं माऽभिवदेत्प्रतीत एतत् त्रयाणां प्रथमं वरं वृणे ॥ १०॥

śāntasaṃkalpaḥ sumanā yathā syād vītamanyurgautamo mā'bhi mṛtyo |tvatprasṛṣṭaṃ mā'bhivadetpratīta etat trayāṇāṃ prathamaṃ varaṃ vṛṇe || 10||

यथा पुरस्ताद् भविता प्रतीत औद्दालकिरारुणिर्मत्प्रसृष्टः ।सुखं रात्रीः शयिता वीतमन्युः त्वां ददृशिवान्मृत्युमुखात् प्रमुक्तम् ॥ ११॥

yathā purastād bhavitā pratīta auddālakirāruṇirmatprasṛṣṭaḥ |sukhaṃ rātrīḥ śayitā vītamanyuḥ tvāṃ dadṛśivānmṛtyumukhāt pramuktam || 11||

स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्ति न तत्र त्वं न जरया बिभेति ।उभे तीर्त्वाऽशनायापिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १२॥

svarge loke na bhayaṃ kiṃcanāsti na tatra tvaṃ na jarayā bibheti |ubhe tīrtvā'śanāyāpipāse śokātigo modate svargaloke || 12||

स त्वमग्निं स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो प्रब्रूहि त्वं श्रद्दधानाय मह्यम् ।स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त एतद् द्वितीयेन वृणे वरेण ॥ १३॥

sa tvamagniṃ svargyamadhyeṣi mṛtyo prabrūhi tvaṃ śraddadhānāya mahyam |svargalokā amṛtatvaṃ bhajanta etad dvitīyena vṛṇe vareṇa || 13||

प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध स्वर्ग्यमग्निं नचिकेतः प्रजानन् ।अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् ॥ १४॥

pra te bravīmi tadu me nibodha svargyamagniṃ naciketaḥ prajānan |anantalokāptimatho pratiṣṭhāṃ viddhi tvametaṃ nihitaṃ guhāyām || 14||

लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्वा यथा वा ।स चापि तत्प्रत्यवदद्यथोक्तं अथास्य मृत्युः पुनरेवाह तुष्टः ॥ १५॥

lokādimagniṃ tamuvāca tasmai yā iṣṭakā yāvatīrvā yathā vā |sa cāpi tatpratyavadadyathoktaṃ athāsya mṛtyuḥ punarevāha tuṣṭaḥ || 15||

तमब्रवीत् प्रीयमाणो महात्मा वरं तवेहाद्य ददामि भूयः ।तवैव नाम्ना भविताऽयमग्निः सृङ्कां चेमामनेकरूपां गृहाण ॥ १६॥

tamabravīt prīyamāṇo mahātmā varaṃ tavehādya dadāmi bhūyaḥ |tavaiva nāmnā bhavitā'yamagniḥ sṛṅkāṃ cemāmanekarūpāṃ gṛhāṇa || 16||

त्रिणाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिं त्रिकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यू ।ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विदित्वा निचाय्येमां शान्तिमत्यन्तमेति ॥ १७॥

triṇāciketastribhiretya sandhiṃ trikarmakṛttarati janmamṛtyū |brahmajajñaṃ devamīḍyaṃ viditvā nicāyyemāṃ śāntimatyantameti || 17||

त्रिणाचिकेतस्त्रयमेतद्विदित्वा य एवं विद्वांश्चिनुते नाचिकेतम् ।स मृत्युपाशान् पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १८॥

triṇāciketastrayametadviditvā ya evaṃ vidvāṃścinute nāciketam |sa mṛtyupāśān purataḥ praṇodya śokātigo modate svargaloke || 18||

एष तेऽग्निर्नचिकेतः स्वर्ग्यो यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण ।एतमग्निं तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासः तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व ॥ १९॥

eṣa te'gnirnaciketaḥ svargyo yamavṛṇīthā dvitīyena vareṇa |etamagniṃ tavaiva pravakṣyanti janāsaḥ tṛtīyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva || 19||

येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके ।एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाऽहं वराणामेष वरस्तृतीयः ॥ २०॥

yeyaṃ prete vicikitsā manuṣye'stītyeke nāyamastīti caike |etadvidyāmanuśiṣṭastvayā'haṃ varāṇāmeṣa varastṛtīyaḥ || 20||

देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा न हि सुविज्ञेयमणुरेष धर्मः ।अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व मा मोपरोत्सीरति मा सृजैनम् ॥ २१॥

devairatrāpi vicikitsitaṃ purā na hi suvijñeyamaṇureṣa dharmaḥ |anyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva mā moparotsīrati mā sṛjainam || 21||

देवैरत्रापि विचिकित्सितं किल त्वं च मृत्यो यन्न सुज्ञेयमात्थ ।वक्ता चास्य त्वादृगन्यो न लभ्यो नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित् ॥ २२॥

devairatrāpi vicikitsitaṃ kila tvaṃ ca mṛtyo yanna sujñeyamāttha |vaktā cāsya tvādṛganyo na labhyo nānyo varastulya etasya kaścit || 22||

शतायुषः पुत्रपौत्रान्वृणीष्वा बहून्पशून् हस्तिहिरण्यमश्वान् ।भूमेर्महदायतनं वृणीष्व स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि ॥ २३॥

śatāyuṣaḥ putrapautrānvṛṇīṣvā bahūnpaśūn hastihiraṇyamaśvān |bhūmermahadāyatanaṃ vṛṇīṣva svayaṃ ca jīva śarado yāvadicchasi || 23||

एतत्तुल्यं यदि मन्यसे वरं वृणीष्व वित्तं चिरजीविकां च ।महाभूमौ नचिकेतस्त्वमेधि कामानां त्वा कामभाजं करोमि ॥ २४॥

etattulyaṃ yadi manyase varaṃ vṛṇīṣva vittaṃ cirajīvikāṃ ca |mahābhūmau naciketastvamedhi kāmānāṃ tvā kāmabhājaṃ karomi || 24||

ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके सर्वान् कामांश्छन्दतः प्रार्थयस्व ।इमा रामाः सरथाः सतूर्या न हीदृशा लम्भनीया मनुष्यैः ।आभिर्मत्प्रत्ताभिः परिचारयस्व नचिकेतो मरणं माऽनुप्राक्षीः ॥ २५॥

ye ye kāmā durlabhā martyaloke sarvān kāmāṃśchandataḥ prārthayasva |imā rāmāḥ sarathāḥ satūryā na hīdṛśā lambhanīyā manuṣyaiḥ |ābhirmatprattābhiḥ paricārayasva naciketo maraṇaṃ mā'nuprākṣīḥ || 25||

श्वोभावा मर्त्यस्य यदन्तकैतत् सर्वेंद्रियाणां जरयन्ति तेजः ।अपि सर्वं जीवितमल्पमेव तवैव वाहास्तव नृत्यगीते ॥ २६॥

śvobhāvā martyasya yadantakaitat sarveṃdriyāṇāṃ jarayanti tejaḥ |api sarvaṃ jīvitamalpameva tavaiva vāhāstava nṛtyagīte || 26||

न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो लप्स्यामहे वित्तमद्राक्ष्म चेत्त्वा ।जीविष्यामो यावदीशिष्यसि त्वं वरस्तु मे वरणीयः स एव ॥ २७॥

na vittena tarpaṇīyo manuṣyo lapsyāmahe vittamadrākṣma cettvā |jīviṣyāmo yāvadīśiṣyasi tvaṃ varastu me varaṇīyaḥ sa eva || 27||

अजीर्यताममृतानामुपेत्य जीर्यन्मर्त्यः क्वधःस्थः प्रजानन् ।अभिध्यायन् वर्णरतिप्रमोदान् अतिदीर्घे जीविते को रमेत ॥ २८॥

ajīryatāmamṛtānāmupetya jīryanmartyaḥ kvadhaḥsthaḥ prajānan |abhidhyāyan varṇaratipramodān atidīrghe jīvite ko rameta || 28||

यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो यत्साम्पराये महति ब्रूहि नस्तत् ।योऽयं वरो गूढमनुप्रविष्टो नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते ॥ २९॥

yasminnidaṃ vicikitsanti mṛtyo yatsāmparāye mahati brūhi nastat |yo'yaṃ varo gūḍhamanupraviṣṭo nānyaṃ tasmānnaciketā vṛṇīte || 29||

अन्यच्छ्रेयोऽन्यदुतैव प्रेयस्ते उभे नानार्थे पुरुषं सिनीतः ।तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति हीयतेऽर्थाद्य उ प्रेयो वृणीते ॥ १॥

anyacchreyo'nyadutaiva preyaste ubhe nānārthe puruṣaṃ sinītaḥ |tayoḥ śreya ādadānasya sādhu bhavati hīyate'rthādya u preyo vṛṇīte || 1||

श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतः तौ सम्परीत्य विविनक्ति धीरः ।श्रेयो हि धीरोऽभि प्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमाद्वृणीते ॥ २॥

śreyaśca preyaśca manuṣyametaḥ tau samparītya vivinakti dhīraḥ |śreyo hi dhīro'bhi preyaso vṛṇīte preyo mando yogakṣemādvṛṇīte || 2||

स त्वं प्रियान्प्रियरूपांश्च कामान् अभिध्यायन्नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः ।नैतां सृङ्कां वित्तमयीमवाप्तो यस्यां मज्जन्ति बहवो मनुष्याः ॥ ३॥

sa tvaṃ priyānpriyarūpāṃśca kāmān abhidhyāyannaciketo'tyasrākṣīḥ |naitāṃ sṛṅkāṃ vittamayīmavāpto yasyāṃ majjanti bahavo manuṣyāḥ || 3||

दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता ।विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवोऽलोलुपन्त ॥ ४॥

dūramete viparīte viṣūcī avidyā yā ca vidyeti jñātā |vidyābhīpsinaṃ naciketasaṃ manye na tvā kāmā bahavo'lolupanta || 4||

अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितंमन्यमानाः ।दन्द्रम्यमाणाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः ॥ ५॥

avidyāyāmantare vartamānāḥ svayaṃ dhīrāḥ paṇḍitaṃmanyamānāḥ |dandramyamāṇāḥ pariyanti mūḍhā andhenaiva nīyamānā yathāndhāḥ || 5||

न साम्परायः प्रतिभाति बालं प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूढम् ।अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनर्वशमापद्यते मे ॥ ६॥

na sāmparāyaḥ pratibhāti bālaṃ pramādyantaṃ vittamohena mūḍham |ayaṃ loko nāsti para iti mānī punaḥ punarvaśamāpadyate me || 6||

श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यः शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः ।आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा आश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः ॥ ७॥

śravaṇāyāpi bahubhiryo na labhyaḥ śṛṇvanto'pi bahavo yaṃ na vidyuḥ |āścaryo vaktā kuśalo'sya labdhā āścaryo jñātā kuśalānuśiṣṭaḥ || 7||

न नरेणावरेण प्रोक्त एष सुविज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमानः ।अनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्ति अणीयान् ह्यतर्क्यमणुप्रमाणात् ॥ ८॥

na nareṇāvareṇa prokta eṣa suvijñeyo bahudhā cintyamānaḥ |ananyaprokte gatiratra nāsti aṇīyān hyatarkyamaṇupramāṇāt || 8||

नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ ।यां त्वमापः सत्यधृतिर्बतासि त्वादृङ्नो भूयान्नचिकेतः प्रष्टा ॥ ९॥

naiṣā tarkeṇa matirāpaneyā proktānyenaiva sujñānāya preṣṭha |yāṃ tvamāpaḥ satyadhṛtirbatāsi tvādṛṅno bhūyānnaciketaḥ praṣṭā || 9||

जानाम्यहं शेवधिरित्यनित्यं न ह्यध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत् ।ततो मया नाचिकेतश्चितोऽग्निः अनित्यैर्द्रव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम् ॥ १०॥

jānāmyahaṃ śevadhirityanityaṃ na hyadhruvaiḥ prāpyate hi dhruvaṃ tat |tato mayā nāciketaścito'gniḥ anityairdravyaiḥ prāptavānasmi nityam || 10||

कामस्याप्तिं जगतः प्रतिष्ठां क्रतोरानन्त्यमभयस्य पारम् ।स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा धृत्या धीरो नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः ॥ ११॥

kāmasyāptiṃ jagataḥ pratiṣṭhāṃ kratorānantyamabhayasya pāram |stomamahadurugāyaṃ pratiṣṭhāṃ dṛṣṭvā dhṛtyā dhīro naciketo'tyasrākṣīḥ || 11||

तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम् ।अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति ॥ १२॥

taṃ durdarśaṃ gūḍhamanupraviṣṭaṃ guhāhitaṃ gahvareṣṭhaṃ purāṇam |adhyātmayogādhigamena devaṃ matvā dhīro harṣaśokau jahāti || 12||

एतच्छ्रुत्वा सम्परिगृह्य मर्त्यः प्रवृह्य धर्म्यमणुमेतमाप्य ।स मोदते मोदनीयं हि लब्ध्वा विवृतं सद्म नचिकेतसं मन्ये ॥ १३॥

etacchrutvā samparigṛhya martyaḥ pravṛhya dharmyamaṇumetamāpya |sa modate modanīyaṃ hi labdhvā vivṛtaṃ sadma naciketasaṃ manye || 13||

अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् ।अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद ॥ १४॥

anyatra dharmādanyatrādharmādanyatrāsmātkṛtākṛtāt |anyatra bhūtācca bhavyācca yattatpaśyasi tadvada || 14||

सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति ।यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत् ॥ १५॥

sarve vedā yatpadamāmananti tapāṃsi sarvāṇi ca yadvadanti |yadicchanto brahmacaryaṃ caranti tatte padaṃ saṅgraheṇa bravīmyomityetat || 15||

एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म एतद्ध्येवाक्षरं परम् ।एतद्ध्येवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥ १६॥

etaddhyevākṣaraṃ brahma etaddhyevākṣaraṃ param |etaddhyevākṣaraṃ jñātvā yo yadicchati tasya tat || 16||

एतदालम्बनं श्रेष्ठमेतदालम्बनं परम् ।एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते ॥ १७॥

etadālambanaṃ śreṣṭhametadālambanaṃ param |etadālambanaṃ jñātvā brahmaloke mahīyate || 17||

न जायते म्रियते वा विपश्चिन्नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित् ।अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ १८॥

na jāyate mriyate vā vipaścinnāyaṃ kutaścinna babhūva kaścit |ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo na hanyate hanyamāne śarīre || 18||

हन्ता चेन्मन्यते हन्तुं हतश्चेन्मन्यते हतम् ।उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ १९॥

hantā cenmanyate hantuṃ hataścenmanyate hatam |ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate || 19||

अणोरणीयान्महतो महीयानात्माऽस्य जन्तोर्निहितो गुहायाम् ।तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुप्रसादान्महिमानमात्मनः ॥ २०॥

aṇoraṇīyānmahato mahīyānātmā'sya jantornihito guhāyām |tamakratuḥ paśyati vītaśoko dhātuprasādānmahimānamātmanaḥ || 20||

आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः ।कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति ॥ २१॥

āsīno dūraṃ vrajati śayāno yāti sarvataḥ |kastaṃ madāmadaṃ devaṃ madanyo jñātumarhati || 21||

अशरीरं शरीरेष्वनवस्थेष्ववस्थितम् ।महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ २२॥

aśarīraṃ śarīreṣvanavastheṣvavasthitam |mahāntaṃ vibhumātmānaṃ matvā dhīro na śocati || 22||

नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन ।यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ॥ २३॥

nāyamātmā pravacanena labhyo na medhayā na bahunā śrutena |yamevaiṣa vṛṇute tena labhyaḥ tasyaiṣa ātmā vivṛṇute tanūṃ svām || 23||

नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः ।नाशान्तमानसो वाऽपि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात् ॥ २४॥

nāvirato duścaritānnāśānto nāsamāhitaḥ |nāśāntamānaso vā'pi prajñānenainamāpnuyāt || 24||

यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः ।मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः ॥ २५॥

yasya brahma ca kṣatraṃ ca ubhe bhavata odanaḥ |mṛtyuryasyopasecanaṃ ka itthā veda yatra saḥ || 25||

ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे ।छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकेताः ॥ १॥

ṛtaṃ pibantau sukṛtasya loke guhāṃ praviṣṭau parame parārdhe |chāyātapau brahmavido vadanti pañcāgnayo ye ca triṇāciketāḥ || 1||

यः सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म यत् परम् ।अभयं तितीर्षतां पारं नाचिकेतं शकेमहि ॥ २॥

yaḥ seturījānānāmakṣaraṃ brahma yat param |abhayaṃ titīrṣatāṃ pāraṃ nāciketaṃ śakemahi || 2||

आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु ।बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥ ३॥

ātmānaṃ rathinaṃ viddhi śarīraṃ rathameva tu |buddhiṃ tu sārathiṃ viddhi manaḥ pragrahameva ca || 3||

इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयां स्तेषु गोचरान् ।आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ॥ ४॥

indriyāṇi hayānāhurviṣayāṃ steṣu gocarān |ātmendriyamanoyuktaṃ bhoktetyāhurmanīṣiṇaḥ || 4||

यस्त्वविज्ञानवान्भवत्ययुक्तेन मनसा सदा ।तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथेः ॥ ५॥

yastvavijñānavānbhavatyayuktena manasā sadā |tasyendriyāṇyavaśyāni duṣṭāśvā iva sāratheḥ || 5||

यस्तु विज्ञानवान्भवति युक्तेन मनसा सदा ।तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथेः ॥ ६॥

yastu vijñānavānbhavati yuktena manasā sadā |tasyendriyāṇi vaśyāni sadaśvā iva sāratheḥ || 6||

यस्त्वविज्ञानवान्भवत्यमनस्कः सदाऽशुचिः ।न स तत्पदमाप्नोति संसारं चाधिगच्छति ॥ ७॥

yastvavijñānavānbhavatyamanaskaḥ sadā'śuciḥ |na sa tatpadamāpnoti saṃsāraṃ cādhigacchati || 7||

यस्तु विज्ञानवान्भवति समनस्कः सदा शुचिः ।स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते ॥ ८॥

yastu vijñānavānbhavati samanaskaḥ sadā śuciḥ |sa tu tatpadamāpnoti yasmādbhūyo na jāyate || 8||

विज्ञानसारथिर्यस्तु मनः प्रग्रहवान्नरः ।सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ९॥

vijñānasārathiryastu manaḥ pragrahavānnaraḥ |so'dhvanaḥ pāramāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam || 9||

इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः ।मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः ॥ १०॥

indriyebhyaḥ parā hyarthā arthebhyaśca paraṃ manaḥ |manasastu parā buddhirbuddherātmā mahānparaḥ || 10||

महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ।पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः ॥ ११॥

mahataḥ paramavyaktamavyaktātpuruṣaḥ paraḥ |puruṣānna paraṃ kiṃcitsā kāṣṭhā sā parā gatiḥ || 11||

एष सर्वेषु भूतेषु गूढोऽऽत्मा न प्रकाशते ।दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ १२॥

eṣa sarveṣu bhūteṣu gūḍho''tmā na prakāśate |dṛśyate tvagryayā buddhyā sūkṣmayā sūkṣmadarśibhiḥ || 12||

यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञस्तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनि ।ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत्तद्यच्छेच्छान्त आत्मनि ॥ १३॥

yacchedvāṅmanasī prājñastadyacchejjñāna ātmani |jñānamātmani mahati niyacchettadyacchecchānta ātmani || 13||

उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्निबोधत ।क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्गं पथस्तत्कवयो वदन्ति ॥ १४॥

uttiṣṭhata jāgrata prāpya varānnibodhata |kṣurasya dhārā niśitā duratyayā durgaṃ pathastatkavayo vadanti || 14||

अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत् ।अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तन्मृत्युमुखात् प्रमुच्यते ॥ १५॥

aśabdamasparśamarūpamavyayaṃ tathā'rasaṃ nityamagandhavacca yat |anādyanantaṃ mahataḥ paraṃ dhruvaṃ nicāyya tanmṛtyumukhāt pramucyate || 15||

नाचिकेतमुपाख्यानं मृत्युप्रोक्तं सनातनम् ।उक्त्वा श्रुत्वा च मेधावी ब्रह्मलोके महीयते ॥ १६॥

nāciketamupākhyānaṃ mṛtyuproktaṃ sanātanam |uktvā śrutvā ca medhāvī brahmaloke mahīyate || 16||

य इमं परमं गुह्यं श्रावयेद् ब्रह्मसंसदि ।प्रयतः श्राद्धकाले वा तदानन्त्याय कल्पते ।तदानन्त्याय कल्पत इति ॥ १७॥

ya imaṃ paramaṃ guhyaṃ śrāvayed brahmasaṃsadi |prayataḥ śrāddhakāle vā tadānantyāya kalpate |tadānantyāya kalpata iti || 17||

पराञ्चि खानि व्यतृणत् स्वयम्भूस्तस्मात्पराङ्पश्यति नान्तरात्मन् ।कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् ॥ १॥

parāñci khāni vyatṛṇat svayambhūstasmātparāṅpaśyati nāntarātman |kaściddhīraḥ pratyagātmānamaikṣadāvṛttacakṣuramṛtatvamicchan || 1||

पराचः कामाननुयन्ति बालास्ते मृत्योर्यन्ति विततस्य पाशम् ।अथ धीरा अमृतत्वं विदित्वा ध्रुवमध्रुवेष्विह न प्रार्थयन्ते ॥ २॥

parācaḥ kāmānanuyanti bālāste mṛtyoryanti vitatasya pāśam |atha dhīrā amṛtatvaṃ viditvā dhruvamadhruveṣviha na prārthayante || 2||

येन रूपं रसं गन्धं शब्दान् स्पर्शांश्च मैथुनान् ।एतेनैव विजानाति किमत्र परिशिष्यते ।एतद्वै तत् ॥ ३॥

yena rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ śabdān sparśāṃśca maithunān |etenaiva vijānāti kimatra pariśiṣyate |etadvai tat || 3||

स्वप्नान्तं जागरितान्तं चोभौ येनानुपश्यति ।महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ ४॥

svapnāntaṃ jāgaritāntaṃ cobhau yenānupaśyati |mahāntaṃ vibhumātmānaṃ matvā dhīro na śocati || 4||

य इमं मध्वदं वेद आत्मानं जीवमन्तिकात् ।ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते ।एतद्वै तत् ॥ ५॥

ya imaṃ madhvadaṃ veda ātmānaṃ jīvamantikāt |īśānaṃ bhūtabhavyasya na tato vijugupsate |etadvai tat || 5||

यः पूर्वं तपसो जातमद्भ्यः पूर्वमजायत ।गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं यो भूतेभिर्व्यपश्यत ।एतद्वै तत् ॥ ६॥

yaḥ pūrvaṃ tapaso jātamadbhyaḥ pūrvamajāyata |guhāṃ praviśya tiṣṭhantaṃ yo bhūtebhirvyapaśyata |etadvai tat || 6||

या प्राणेन संभवत्यदितिर्देवतामयी ।गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीं या भूतेभिर्व्यजायत ।एतद्वै तत् ॥ ७॥

yā prāṇena saṃbhavatyaditirdevatāmayī |guhāṃ praviśya tiṣṭhantīṃ yā bhūtebhirvyajāyata |etadvai tat || 7||

अरण्योर्निहितो जातवेदा गर्भ इव सुभृतो गर्भिणीभिः ।दिवे दिवे ईड्यो जागृवद्भिर्हविष्मद्भिर्मनुष्येभिरग्निः ।एतद्वै तत् ॥ ८॥

araṇyornihito jātavedā garbha iva subhṛto garbhiṇībhiḥ |dive dive īḍyo jāgṛvadbhirhaviṣmadbhirmanuṣyebhiragniḥ |etadvai tat || 8||

यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छति ।तं देवाः सर्वेऽर्पितास्तदु नात्येति कश्चन ।एतद्वै तत् ॥ ९॥

yataścodeti sūryo'staṃ yatra ca gacchati |taṃ devāḥ sarve'rpitāstadu nātyeti kaścana |etadvai tat || 9||

यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह ।मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥ १०॥

yadeveha tadamutra yadamutra tadanviha |mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati || 10||

मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानाऽस्ति किंचन ।मृत्योः स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति ॥ ११॥

manasaivedamāptavyaṃ neha nānā'sti kiṃcana |mṛtyoḥ sa mṛtyuṃ gacchati ya iha nāneva paśyati || 11||

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति ।ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते ।एतद्वै तत् ॥ १२॥

aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo madhya ātmani tiṣṭhati |īśānaṃ bhūtabhavyasya na tato vijugupsate |etadvai tat || 12||

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः ।ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स उ श्वः ।एतद्वै तत् ॥ १३॥

aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo jyotirivādhūmakaḥ |īśāno bhūtabhavyasya sa evādya sa u śvaḥ |etadvai tat || 13||

यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस्तानेवानुविधावति ॥ १४॥

yathodakaṃ durge vṛṣṭaṃ parvateṣu vidhāvati |evaṃ dharmān pṛthak paśyaṃstānevānuvidhāvati || 14||

यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति ।एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम ॥ १५॥

yathodakaṃ śuddhe śuddhamāsiktaṃ tādṛgeva bhavati |evaṃ munervijānata ātmā bhavati gautama || 15||

पुरमेकादशद्वारमजस्यावक्रचेतसः ।अनुष्ठाय न शोचति विमुक्तश्च विमुच्यते ।एतद्वै तत् ॥ १॥

puramekādaśadvāramajasyāvakracetasaḥ |anuṣṭhāya na śocati vimuktaśca vimucyate |etadvai tat || 1||

हंसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्होता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् ।नृषद्वरसदृतसद्व्योमसद् अब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत् ॥ २॥

haṃsaḥ śuciṣadvasurantarikṣasadhotā vediṣadatithirduroṇasat |nṛṣadvarasadṛtasadvyomasad abjā gojā ṛtajā adrijā ṛtaṃ bṛhat || 2||

ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति ।मध्ये वामनमासीनं विश्वे देवा उपासते ॥ ३॥

ūrdhvaṃ prāṇamunnayatyapānaṃ pratyagasyati |madhye vāmanamāsīnaṃ viśve devā upāsate || 3||

अस्य विस्रंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः ।देहाद्विमुच्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते ।एतद्वै तत् ॥ ४॥

asya visraṃsamānasya śarīrasthasya dehinaḥ |dehādvimucyamānasya kimatra pariśiṣyate |etadvai tat || 4||

न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन ।इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ ॥ ५॥

na prāṇena nāpānena martyo jīvati kaścana |itareṇa tu jīvanti yasminnetāvupāśritau || 5||

हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् ।यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम ॥ ६॥

hanta ta idaṃ pravakṣyāmi guhyaṃ brahma sanātanam |yathā ca maraṇaṃ prāpya ātmā bhavati gautama || 6||

योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः ।स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥ ७॥

yonimanye prapadyante śarīratvāya dehinaḥ |sthāṇumanye'nusaṃyanti yathākarma yathāśrutam || 7||

य एष सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः ।तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ।तस्मिंल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन ।एतद्वै तत् ॥ ८॥

ya eṣa supteṣu jāgarti kāmaṃ kāmaṃ puruṣo nirmimāṇaḥ |tadeva śukraṃ tadbrahma tadevāmṛtamucyate |tasmiṃllokāḥ śritāḥ sarve tadu nātyeti kaścana |etadvai tat || 8||

अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ।एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ॥ ९॥

agniryathaiko bhuvanaṃ praviṣṭo rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva |ekastathā sarvabhūtāntarātmā rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo bahiśca || 9||

वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ।एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ॥ १०॥

vāyuryathaiko bhuvanaṃ praviṣṭo rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva |ekastathā sarvabhūtāntarātmā rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo bahiśca || 10||

सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुः न लिप्यते चाक्षुषैर्बाह्यदोषैः ।एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः ॥ ११॥

sūryo yathā sarvalokasya cakṣuḥ na lipyate cākṣuṣairbāhyadoṣaiḥ |ekastathā sarvabhūtāntarātmā na lipyate lokaduḥkhena bāhyaḥ || 11||

एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा एकं रूपं बहुधा यः करोति ।तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीराः तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥ १२॥

eko vaśī sarvabhūtāntarātmā ekaṃ rūpaṃ bahudhā yaḥ karoti |tamātmasthaṃ ye'nupaśyanti dhīrāḥ teṣāṃ sukhaṃ śāśvataṃ netareṣām || 12||

नित्योऽनित्यानां चेतनश्चेतनानाम् एको बहूनां यो विदधाति कामान् ।तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीराः तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम् ॥ १३॥

nityo'nityānāṃ cetanaścetanānām eko bahūnāṃ yo vidadhāti kāmān |tamātmasthaṃ ye'nupaśyanti dhīrāḥ teṣāṃ śāntiḥ śāśvatī netareṣām || 13||

तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम् ।कथं नु तद्विजानीयां किमु भाति विभाति वा ॥ १४॥

tadetaditi manyante'nirdeśyaṃ paramaṃ sukham |kathaṃ nu tadvijānīyāṃ kimu bhāti vibhāti vā || 14||

न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः ।तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥ १५॥

na tatra sūryo bhāti na candratārakaṃ nemā vidyuto bhānti kuto'yamagniḥ |tameva bhāntamanubhāti sarvaṃ tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti || 15||

ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः ।तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ।तस्मिंल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन ।एतद्वै तत् ॥ १॥

ūrdhvamūlo'vākśākha eṣo'śvatthaḥ sanātanaḥ |tadeva śukraṃ tadbrahma tadevāmṛtamucyate |tasmiṃllokāḥ śritāḥ sarve tadu nātyeti kaścana |etadvai tat || 1||

यदिदं किं च जगत् सर्वं प्राण एजति निःसृतम् ।महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ २॥

yadidaṃ kiṃ ca jagat sarvaṃ prāṇa ejati niḥsṛtam |mahadbhayaṃ vajramudyataṃ ya etadviduramṛtāste bhavanti || 2||

भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः ।भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः ॥ ३॥

bhayādasyāgnistapati bhayāttapati sūryaḥ |bhayādindraśca vāyuśca mṛtyurdhāvati pañcamaḥ || 3||

इह चेदशकद्बोद्धुं प्राक्षरीरस्य विस्रसः ।ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥ ४॥

iha cedaśakadboddhuṃ prākṣarīrasya visrasaḥ |tataḥ sargeṣu lokeṣu śarīratvāya kalpate || 4||

यथाऽऽदर्शे तथाऽऽत्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृलोके ।यथाऽप्सु परीव ददृशे तथा गन्धर्वलोके छायातपयोरिव ब्रह्मलोके ॥ ५॥

yathā''darśe tathā''tmani yathā svapne tathā pitṛloke |yathā'psu parīva dadṛśe tathā gandharvaloke chāyātapayoriva brahmaloke || 5||

इन्द्रियाणां पृथग्भावमुदयास्तमयौ च यत् ।पृथगुत्पद्यमानानां मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६॥

indriyāṇāṃ pṛthagbhāvamudayāstamayau ca yat |pṛthagutpadyamānānāṃ matvā dhīro na śocati || 6||

इन्द्रियेभ्यः परं मनो मनसः सत्त्वमुत्तमम् ।सत्त्वादधि महानात्मा महतोऽव्यक्तमुत्तमम् ॥ ७॥

indriyebhyaḥ paraṃ mano manasaḥ sattvamuttamam |sattvādadhi mahānātmā mahato'vyaktamuttamam || 7||

अव्यक्तात्तु परः पुरुषो व्यापकोऽलिङ्ग एव च ।यं ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वं च गच्छति ॥ ८॥

avyaktāttu paraḥ puruṣo vyāpako'liṅga eva ca |yaṃ jñātvā mucyate janturamṛtatvaṃ ca gacchati || 8||

न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् ।हृदा मनीषा मनसाऽभिक्लृप्तो य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ ९॥

na saṃdṛśe tiṣṭhati rūpamasya na cakṣuṣā paśyati kaścanainam |hṛdā manīṣā manasā'bhiklṛpto ya etadviduramṛtāste bhavanti || 9||

यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ।बुद्धिश्च न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम् ॥ १०॥

yadā pañcāvatiṣṭhante jñānāni manasā saha |buddhiśca na viceṣṭate tāmāhuḥ paramāṃ gatim || 10||

तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् ।अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ॥ ११॥

tāṃ yogamiti manyante sthirāmindriyadhāraṇām |apramattastadā bhavati yogo hi prabhavāpyayau || 11||

नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा ।अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते ॥ १२॥

naiva vācā na manasā prāptuṃ śakyo na cakṣuṣā |astīti bruvato'nyatra kathaṃ tadupalabhyate || 12||

अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः ।अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति ॥ १३॥

astītyevopalabdhavyastattvabhāvena cobhayoḥ |astītyevopalabdhasya tattvabhāvaḥ prasīdati || 13||

यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः ।अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥ १४॥

yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya hṛdi śritāḥ |atha martyo'mṛto bhavatyatra brahma samaśnute || 14||

यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः ।अथ मर्त्योऽमृतो भवत्येतावद्ध्यनुशासनम् ॥ १५॥

yadā sarve prabhidyante hṛdayasyeha granthayaḥ |atha martyo'mṛto bhavatyetāvaddhyanuśāsanam || 15||

शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका ।तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्ति ॥ १६॥

śataṃ caikā ca hṛdayasya nāḍyastāsāṃ mūrdhānamabhiniḥsṛtaikā |tayordhvamāyannamṛtatvameti viṣvaṅṅanyā utkramaṇe bhavanti || 16||

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः ।तं स्वाच्छरीरात्प्रवृहेन्मुञ्जादिवेषीकां धैर्येण ।तं विद्याच्छुक्रममृतं तं विद्याच्छुक्रममृतमिति ॥ १७॥

aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo'ntarātmā sadā janānāṃ hṛdaye saṃniviṣṭaḥ |taṃ svāccharīrātpravṛhenmuñjādiveṣīkāṃ dhairyeṇa |taṃ vidyācchukramamṛtaṃ taṃ vidyācchukramamṛtamiti || 17||

मृत्युप्रोक्तां नचिकेतोऽथ लब्ध्वा विद्यामेतां योगविधिं च कृत्स्नम् ।ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद्विमृत्युरन्योऽप्येवं यो विदध्यात्ममेव ॥ १८॥

mṛtyuproktāṃ naciketo'tha labdhvā vidyāmetāṃ yogavidhiṃ ca kṛtsnam |brahmaprāpto virajo'bhūdvimṛtyuranyo'pyevaṃ yo vidadhyātmameva || 18||

सह नाववतु ।सह नौ भुनक्तु ।सह वीर्यं करवावहै ।तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ १९॥

saha nāvavatu |saha nau bhunaktu |saha vīryaṃ karavāvahai |tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai || 19||