New: Bhagavad Gītā 2.47 deep study with word-by-word grammar Open the verse

भजगोविन्दम् Bhaja Govindam

bhajagovindam

A Vedantic hymn by Adi Shankaracharya (also called Moha-Mudgara, 'the hammer of delusion'), urging the seeker to worship Govinda and renounce attachment in the face of impermanence. The first twelve verses (the Dvadasha-Manjarika) are Shankara's; the remaining verses (Chaturdasha-Manjarika) are traditionally ascribed to his disciples.

भजगोविन्दम्

1 / 34

Verse 1

भजगोविन्दं भजगोविन्दं गोविन्दं भजमूढमते ।संप्राप्ते सन्निहिते काले नहि नहि रक्षति डुकृञ्करणे ॥ १॥

bhajagovindaṃ bhajagovindaṃ govindaṃ bhajamūḍhamate |saṃprāpte sannihite kāle nahi nahi rakṣati ḍukṛñkaraṇe || 1||

Worship Govinda, worship Govinda, worship Govinda, O foolish mind! When the appointed hour draws near, rules of grammar will surely not save you.

Commentary

हिन्दी अर्थ

गोविन्द को भजो, गोविन्द को भजो, गोविन्द को भजो, हे मूढ़मति! जब नियत मृत्यु-काल समीप आएगा, तब व्याकरण के नियम तुम्हें नहीं बचाएँगे।

Verse 2

मूढ जहीहि धनागमतृष्णां कुरु सद्बुद्धिं मनसि वितृष्णाम् ।यल्लभसे निजकर्मोपात्तं वित्तं तेन विनोदय चित्तम् ॥ २॥

mūḍha jahīhi dhanāgamatṛṣṇāṃ kuru sadbuddhiṃ manasi vitṛṣṇām |yallabhase nijakarmopāttaṃ vittaṃ tena vinodaya cittam || 2||

O fool, give up the thirst for amassing wealth; cultivate in your mind good sense, free of craving. With whatever you gain by your own deeds, delight your heart.

Commentary

हिन्दी अर्थ

हे मूढ़! धन कमाने की तृष्णा को त्याग दे; मन में निष्काम सद्बुद्धि धारण कर। अपने कर्मों से जो कुछ प्राप्त हो, उसी से अपने चित्त को सन्तुष्ट कर।

Verse 3

नारीस्तनभर नाभीदेशं दृष्ट्वा मागामोहावेशम् ।एतन्मांसावसादि विकारं मनसि विचिन्तय वारं वारम् ॥ ३॥

nārīstanabhara nābhīdeśaṃ dṛṣṭvā māgāmohāveśam |etanmāṃsāvasādi vikāraṃ manasi vicintaya vāraṃ vāram || 3||

Seeing a woman’s form, do not fall into a frenzy of delusion; reflect again and again in your mind that this is but a modification of flesh and fat.

Commentary

हिन्दी अर्थ

स्त्री के शरीर को देखकर मोह के आवेश में मत पड़; बार-बार मन में विचार कर कि यह तो मांस और चर्बी आदि का विकार मात्र है।

Verse 4

नलिनीदलगत जलमतितरलं तद्वज्जीवितमतिशयचपलम् ।विद्धि व्याध्यभिमानग्रस्तं लोकं शोकहतं च समस्तम् ॥ ४॥

nalinīdalagata jalamatitaralaṃ tadvajjīvitamatiśayacapalam |viddhi vyādhyabhimānagrastaṃ lokaṃ śokahataṃ ca samastam || 4||

Life is as fleeting as a water-drop trembling on a lotus leaf. Know that this whole world is seized by disease, conceit and grief.

Commentary

हिन्दी अर्थ

जीवन कमलपत्र पर पड़ी जल की बूँद के समान अत्यन्त चंचल है। जान ले कि यह समस्त संसार रोग, अभिमान और शोक से ग्रस्त है।

Verse 5

यावद्वित्तोपार्जन सक्तः स्तावन्निज परिवारो रक्तः ।पश्चाज्जीवति जर्जर देहे वार्तां कोऽपि न पृच्छति गेहे ॥ ५॥

yāvadvittopārjana saktaḥ stāvannija parivāro raktaḥ |paścājjīvati jarjara dehe vārtāṃ ko'pi na pṛcchati gehe || 5||

As long as you can earn wealth, so long is your family attached to you. Afterwards, when the body lives on decrepit, no one at home even asks after you.

Commentary

हिन्दी अर्थ

जब तक तू धन कमाने में समर्थ है, तब तक परिवार तुझसे प्रेम रखता है। बाद में जब शरीर जर्जर होकर जीता रहता है, तब घर में कोई हालचाल भी नहीं पूछता।

Verse 6

यावत्पवनो निवसति देहे तावत्पृच्छति कुशलं गेहे ।गतवति वायौ देहापाये भार्या बिभ्यति तस्मिन्काये ॥ ६॥

yāvatpavano nivasati dehe tāvatpṛcchati kuśalaṃ gehe |gatavati vāyau dehāpāye bhāryā bibhyati tasminkāye || 6||

As long as breath dwells in the body, those at home ask after your welfare. Once the breath departs and the body decays, even the wife dreads that very corpse.

Commentary

हिन्दी अर्थ

जब तक शरीर में प्राणवायु बसती है, तब तक घर में कुशल पूछा जाता है। प्राण निकल जाने और देह के नष्ट होने पर पत्नी भी उसी शरीर से डरने लगती है।

Verse 7

बालस्तावत्क्रीडासक्तः तरुणस्तावत्तरुणीसक्तः ।वृद्धस्तावच्चिन्तासक्तः परे ब्रह्मणि कोऽपि न सक्तः ॥ ७॥

bālastāvatkrīḍāsaktaḥ taruṇastāvattaruṇīsaktaḥ |vṛddhastāvaccintāsaktaḥ pare brahmaṇi ko'pi na saktaḥ || 7||

The child is absorbed in play, the youth in his beloved, the old man in worry, yet no one is absorbed in the Supreme Brahman.

Commentary

हिन्दी अर्थ

बालक खेल में लगा रहता है, युवक युवती में, वृद्ध चिन्ता में, किन्तु परब्रह्म में कोई भी लीन नहीं होता।

Verse 8

काते कान्ता कस्ते पुत्रः संसारोऽयमतीव विचित्रः ।कस्य त्वं कः कुत आयातः तत्त्वं चिन्तय तदिह भ्रातः ॥ ८॥

kāte kāntā kaste putraḥ saṃsāro'yamatīva vicitraḥ |kasya tvaṃ kaḥ kuta āyātaḥ tattvaṃ cintaya tadiha bhrātaḥ || 8||

Who is your wife, who your son? This worldly existence is exceedingly strange. Whose are you, whence have you come? O brother, ponder that truth here.

Commentary

हिन्दी अर्थ

तेरी पत्नी कौन, तेरा पुत्र कौन? यह संसार अत्यन्त विचित्र है। तू किसका है, कहाँ से आया है? हे भाई! यहाँ उस तत्त्व का विचार कर।

Verse 9

सत्सङ्गत्वे निस्स्ङ्गत्वं निस्सङ्गत्वे निर्मोहत्वम् ।निर्मोहत्वे निश्चलतत्त्वं निश्चलतत्त्वे जीवन्मुक्तिः ॥ ९॥

satsaṅgatve nissṅgatvaṃ nissaṅgatve nirmohatvam |nirmohatve niścalatattvaṃ niścalatattve jīvanmuktiḥ || 9||

From the company of the good comes non-attachment; from non-attachment, freedom from delusion; from freedom from delusion, the changeless Reality; from the changeless Reality, liberation-in-life.

Commentary

हिन्दी अर्थ

सत्संग से निःसंगता आती है; निःसंगता से निर्मोहता; निर्मोहता से निश्चल तत्त्व; और निश्चल तत्त्व से जीवन्मुक्ति प्राप्त होती है।

Verse 10

वयसिगते कः कामविकारः शुष्के नीरे कः कासारः ।क्षीणेवित्ते कः परिवारः ज्ञाते तत्त्वे कः संसारः ॥ १०॥

vayasigate kaḥ kāmavikāraḥ śuṣke nīre kaḥ kāsāraḥ |kṣīṇevitte kaḥ parivāraḥ jñāte tattve kaḥ saṃsāraḥ || 10||

When youth is gone, where is lust? When the water dries, where is the lake? When wealth is lost, where is the retinue? When the Truth is known, where is worldly bondage?

Commentary

हिन्दी अर्थ

अवस्था बीत जाने पर काम-विकार कहाँ? जल सूख जाने पर सरोवर कहाँ? धन क्षीण होने पर परिवार कहाँ? तत्त्व का ज्ञान हो जाने पर संसार कहाँ?

Verse 11

मा कुरु धन जन यौवन गर्वं हरति निमेषात्कालः सर्वम् ।मायामयमिदमखिलं हित्वा ब्रह्मपदं त्वं प्रविश विदित्वा ॥ ११॥

mā kuru dhana jana yauvana garvaṃ harati nimeṣātkālaḥ sarvam |māyāmayamidamakhilaṃ hitvā brahmapadaṃ tvaṃ praviśa viditvā || 11||

Take no pride in wealth, people or youth, Time snatches them all away in an instant. Renouncing this whole illusory world, know Brahman and enter into that state.

Commentary

हिन्दी अर्थ

धन, जन और यौवन का अभिमान मत कर, काल एक क्षण में सबको हर लेता है। इस सम्पूर्ण मायामय जगत् को त्यागकर, ब्रह्म को जानकर उस ब्रह्मपद में प्रवेश कर।

Verse 12

दिनयामिन्यौ सायं प्रातः शिशिरवसन्तौ पुनरायातः ।कालः क्रीडति गच्छत्यायुः तदपि न मुञ्चत्याशावायुः ॥ १२॥

dinayāminyau sāyaṃ prātaḥ śiśiravasantau punarāyātaḥ |kālaḥ krīḍati gacchatyāyuḥ tadapi na muñcatyāśāvāyuḥ || 12||

Day and night, dusk and dawn, winter and spring come again and again; Time sports on, life ebbs away, yet the gale of craving does not let go.

Commentary

हिन्दी अर्थ

दिन और रात, सायं और प्रातः, शिशिर और वसन्त बार-बार आते-जाते हैं; काल क्रीड़ा करता है, आयु बीतती जाती है, फिर भी आशा की वायु नहीं छूटती।

Verse 13

द्वादशमञ्जरिकाभिरशेषः कथितो वैयाकरणस्यैषः ।उपदेशो भूद्विद्यानिपुणैः श्रीमच्छन्करभगवच्छरणैः ॥ १२अ॥

dvādaśamañjarikābhiraśeṣaḥ kathito vaiyākaraṇasyaiṣaḥ |upadeśo bhūdvidyānipuṇaiḥ śrīmacchankarabhagavaccharaṇaiḥ || 12a||

This bouquet of twelve verses was spoken to a grammarian by the all-knowing, adored Shankara Bhagavatpada, this teaching, by the master of all learning.

Commentary

हिन्दी अर्थ

बारह श्लोकों की यह ‘द्वादशमञ्जरिका’ एक व्याकरणी को विद्या में निपुण, पूज्य श्रीशंकर भगवत्पाद द्वारा कही गई, यह उपदेश ज्ञानियों द्वारा दिया गया।

Verse 14

काते कान्ता धन गतचिन्ता वातुल किं तव नास्ति नियन्ता ।त्रिजगति सज्जनसं गतिरैका भवति भवार्णवतरणे नौका ॥ १३॥

kāte kāntā dhana gatacintā vātula kiṃ tava nāsti niyantā |trijagati sajjanasaṃ gatiraikā bhavati bhavārṇavataraṇe naukā || 13||

Who is your wife, what worry about wealth? O frenzied one, have you no governor? In all three worlds it is the company of the good alone that becomes the boat to cross the ocean of existence.

Commentary

हिन्दी अर्थ

तेरी पत्नी कौन, धन की चिन्ता क्यों? हे उन्मत्त! क्या तेरा कोई नियन्ता नहीं? तीनों लोकों में सज्जनों का संग ही एकमात्र वह नौका है जो भवसागर से पार उतारती है।

Verse 15

जटिलो मुण्डी लुञ्छितकेशः काषायाम्बरबहुकृतवेषः ।पश्यन्नपि चन पश्यति मूढः उदरनिमित्तं बहुकृतवेषः ॥ १४॥

jaṭilo muṇḍī luñchitakeśaḥ kāṣāyāmbarabahukṛtaveṣaḥ |paśyannapi cana paśyati mūḍhaḥ udaranimittaṃ bahukṛtaveṣaḥ || 14||

Matted-haired, shaven-headed, with plucked-out hair, in many a saffron guise, the fool sees and yet does not see; all these disguises are but for the sake of his belly.

Commentary

हिन्दी अर्थ

कोई जटाधारी, कोई मुण्डित, कोई लुंचित केश, कोई अनेक भगवा वेष धारण किए, मूढ़ देखकर भी नहीं देखता; ये सब वेष तो केवल पेट भरने के लिए हैं।

Verse 16

अङ्गं गलितं पलितं मुण्डं दशनविहीनं जतं तुण्डम् ।वृद्धो याति गृहीत्वा दण्डं तदपि न मुञ्चत्याशापिण्डम् ॥ १५॥

aṅgaṃ galitaṃ palitaṃ muṇḍaṃ daśanavihīnaṃ jataṃ tuṇḍam |vṛddho yāti gṛhītvā daṇḍaṃ tadapi na muñcatyāśāpiṇḍam || 15||

The body worn out, the head grey, the mouth toothless; the old man walks leaning on a staff, yet even then he does not let go the lump of craving.

Commentary

हिन्दी अर्थ

शरीर जर्जर हो गया, सिर पक गया, मुख दन्तहीन हो गया; वृद्ध लाठी पकड़कर चलता है, फिर भी आशा का पिण्ड नहीं छोड़ता।

Verse 17

अग्रे वह्निः पृष्ठेभानुः रात्रौ चुबुकसमर्पितजानुः ।करतलभिक्षस्तरुतलवासः तदपि न मुञ्चत्याशापाशः ॥ १६॥

agre vahniḥ pṛṣṭhebhānuḥ rātrau cubukasamarpitajānuḥ |karatalabhikṣastarutalavāsaḥ tadapi na muñcatyāśāpāśaḥ || 16||

Fire in front, sun at his back, at night his knees drawn to his chin; alms in his palm, dwelling under a tree, yet even then the noose of craving does not loosen.

Commentary

हिन्दी अर्थ

सामने आग, पीठ पीछे सूर्य, रात में ठुड्डी घुटनों में दिए; हथेली में भिक्षा, वृक्ष के नीचे वास, फिर भी आशा का पाश नहीं छूटता।

Verse 18

कुरुते गङ्गासागरगमनं व्रतपरिपालनमथवा दानम् ।ज्ञानविहिनः सर्वमतेन मुक्तिं न भजति जन्मशतेन ॥ १७॥

kurute gaṅgāsāgaragamanaṃ vrataparipālanamathavā dānam |jñānavihinaḥ sarvamatena muktiṃ na bhajati janmaśatena || 17||

One may journey to Gangasagar, keep vows, or give in charity, but devoid of knowledge, by every school’s verdict he wins no liberation, even in a hundred lives.

Commentary

हिन्दी अर्थ

कोई गंगासागर की यात्रा करे, व्रत पाले अथवा दान दे, किन्तु ज्ञान से रहित होने पर, सब मतों के अनुसार, सौ जन्मों में भी मुक्ति नहीं पाता।

Verse 19

सुर मंदिर तरु मूल निवासः शय्या भूतल मजिनं वासः ।सर्व परिग्रह भोग त्यागः कस्य सुखं न करोति विरागः ॥ १८॥

sura maṃdira taru mūla nivāsaḥ śayyā bhūtala majinaṃ vāsaḥ |sarva parigraha bhoga tyāgaḥ kasya sukhaṃ na karoti virāgaḥ || 18||

Dwelling at a temple or the foot of a tree, the bare ground his bed, a deerskin his garment, renouncing all possession and enjoyment, whom does such dispassion not make happy?

Commentary

हिन्दी अर्थ

देवमन्दिर या वृक्ष के मूल में निवास, भूमि शय्या, मृगचर्म वस्त्र, समस्त परिग्रह और भोग का त्याग, ऐसा वैराग्य किसे सुख नहीं देता?

Verse 20

योगरतो वाभोगरतोवा सङ्गरतो वा सङ्गवीहिनः ।यस्य ब्रह्मणि रमते चित्तं नन्दति नन्दति नन्दत्येव ॥ १९॥

yogarato vābhogaratovā saṅgarato vā saṅgavīhinaḥ |yasya brahmaṇi ramate cittaṃ nandati nandati nandatyeva || 19||

Whether absorbed in yoga or in enjoyment, whether in company or solitude, he whose mind delights in Brahman rejoices, rejoices, rejoices indeed.

Commentary

हिन्दी अर्थ

कोई योग में रत हो या भोग में, संग में हो या निःसंग, जिसका चित्त ब्रह्म में रमता है, वह आनन्दित होता है, आनन्दित होता है, सचमुच आनन्दित ही रहता है।

Verse 21

भगवद् गीता किञ्चिदधीता गङ्गा जललव कणिकापीता ।सकृदपि येन मुरारि समर्चा क्रियते तस्य यमेन न चर्चा ॥ २०॥

bhagavad gītā kiñcidadhītā gaṅgā jalalava kaṇikāpītā |sakṛdapi yena murāri samarcā kriyate tasya yamena na carcā || 20||

He who has studied even a little of the Bhagavad Gita, sipped a drop of Ganga water, and worshipped Murari even once, with him Yama holds no argument.

Commentary

हिन्दी अर्थ

जिसने भगवद्गीता का कुछ भी अध्ययन किया, गंगाजल की एक बूँद भी पी, और एक बार भी मुरारि की अर्चना की, उससे यमराज कोई विवाद नहीं करते।

Verse 22

पुनरपि जननं पुनरपि मरणं पुनरपि जननी जठरे शयनम् ।इह संसारे बहुदुस्तारे कृपयाऽपारे पाहि मुरारे ॥ २१॥

punarapi jananaṃ punarapi maraṇaṃ punarapi jananī jaṭhare śayanam |iha saṃsāre bahudustāre kṛpayā'pāre pāhi murāre || 21||

Birth again, death again, lying again in the mother’s womb, this worldly round is hard indeed to cross. Save me, O Murari, by Your boundless grace!

Commentary

हिन्दी अर्थ

पुनः जन्म, पुनः मृत्यु, पुनः माता के गर्भ में शयन, यह संसार अत्यन्त दुस्तर है। हे मुरारि! अपनी अपार कृपा से मेरी रक्षा कीजिए।

Verse 23

रथ्या चर्पट विरचित कन्थः पुण्यापुण्य विवर्जित पन्थः ।योगी योगनियोजित चित्तो रमते बालोन्मत्तवदेव ॥ २२॥

rathyā carpaṭa viracita kanthaḥ puṇyāpuṇya vivarjita panthaḥ |yogī yoganiyojita citto ramate bālonmattavadeva || 22||

Clad in a patched quilt of rags, walking a path free of merit and demerit, the yogi whose mind is yoked in union sports like a child or a madman.

Commentary

हिन्दी अर्थ

गली के चिथड़ों से बनी गुदड़ी पहने, पुण्य-पाप से रहित मार्ग पर चलते हुए, योग में चित्त लगाए योगी बालक या उन्मत्त के समान विचरता है।

Verse 24

कस्त्वं कोऽहं कुत आयातः का मे जननी को मे तातः ।इति परिभावय सर्वमसारम् विश्वं त्यक्त्वा स्वप्न विचारम् ॥ २३॥

kastvaṃ ko'haṃ kuta āyātaḥ kā me jananī ko me tātaḥ |iti paribhāvaya sarvamasāram viśvaṃ tyaktvā svapna vicāram || 23||

Who are you, who am I, whence have I come, who is my mother, who my father? Thus reflect: all this is without essence; abandon the world as a mere dream-fancy.

Commentary

हिन्दी अर्थ

तू कौन है, मैं कौन हूँ, कहाँ से आया, मेरी माता कौन, पिता कौन? ऐसा विचार कर, यह सब असार है; इस विश्व को स्वप्न-कल्पना मानकर त्याग दे।

Verse 25

त्वयि मयि चान्यत्रैको विष्णुः व्यर्थं कुप्यसि मय्यसहिष्णुः ।भव समचित्तः सर्वत्र त्वं वाञ्छस्यचिराद्यदि विष्णुत्वम् ॥ २४॥

tvayi mayi cānyatraiko viṣṇuḥ vyarthaṃ kupyasi mayyasahiṣṇuḥ |bhava samacittaḥ sarvatra tvaṃ vāñchasyacirādyadi viṣṇutvam || 24||

In you, in me, and everywhere there is but the one Vishnu; in vain do you fume at me, impatient. If you wish soon for the state of Vishnu, be even-minded towards everything.

Commentary

हिन्दी अर्थ

तुझमें, मुझमें और सर्वत्र एक ही विष्णु है; व्यर्थ ही असहिष्णु होकर तू मुझ पर क्रुद्ध होता है। यदि शीघ्र ही विष्णुत्व चाहता है, तो सर्वत्र समचित्त हो जा।

Verse 26

शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौ मा कुरु यत्नं विग्रहसन्धौ ।सर्वस्मिन्नपि पश्यात्मानं सर्वत्रोत्सृज भेदाज्ञानम् ॥ २५॥

śatrau mitre putre bandhau mā kuru yatnaṃ vigrahasandhau |sarvasminnapi paśyātmānaṃ sarvatrotsṛja bhedājñānam || 25||

Towards foe, friend, son or kinsman make no effort at quarrel or alliance; see your own Self in all, and everywhere cast off the ignorance of difference.

Commentary

हिन्दी अर्थ

शत्रु, मित्र, पुत्र या बन्धु में विग्रह या सन्धि का प्रयत्न मत कर; सबमें अपने आत्मा को देख, और सर्वत्र भेद के अज्ञान को त्याग दे।

Verse 27

कामं क्रोधं लोभं मोहं त्यक्त्वाऽत्मानं भावय कोऽहम् ।आत्मज्ञान विहीना मूढाः ते पच्यन्ते नरकनिगूढाः ॥ २६॥

kāmaṃ krodhaṃ lobhaṃ mohaṃ tyaktvā'tmānaṃ bhāvaya ko'ham |ātmajñāna vihīnā mūḍhāḥ te pacyante narakanigūḍhāḥ || 26||

Abandoning lust, anger, greed and delusion, contemplate your Self, ‘Who am I?’ Fools devoid of Self-knowledge are cooked, trapped in hell.

Commentary

हिन्दी अर्थ

काम, क्रोध, लोभ और मोह को त्यागकर, अपने आत्मा का चिन्तन कर, ‘मैं कौन हूँ?’ आत्मज्ञान से रहित मूढ़ नरक में फँसकर तपाए जाते हैं।

Verse 28

गेयं गीता नाम सहस्रं ध्येयं श्रीपति रूपमजस्रम् ।नेयं सज्जन सङ्गे चित्तं देयं दीनजनाय च वित्तम् ॥ २७॥

geyaṃ gītā nāma sahasraṃ dhyeyaṃ śrīpati rūpamajasram |neyaṃ sajjana saṅge cittaṃ deyaṃ dīnajanāya ca vittam || 27||

Sing the Gita and the thousand names; ever meditate on the form of the Lord of Lakshmi; lead the mind into the company of the good; and give wealth to the needy.

Commentary

हिन्दी अर्थ

गीता और सहस्रनाम का गान कर; निरन्तर श्रीपति (विष्णु) के रूप का ध्यान कर; चित्त को सज्जनों के संग में ले जा; और दीनजनों को धन दे।

Verse 29

सुखतः क्रियते रामाभोगः पश्चाद्धन्त शरीरे रोगः ।यद्यपि लोके मरणं शरणं तदपि न मुञ्चति पापाचरणम् ॥ २८॥

sukhataḥ kriyate rāmābhogaḥ paścāddhanta śarīre rogaḥ |yadyapi loke maraṇaṃ śaraṇaṃ tadapi na muñcati pāpācaraṇam || 28||

Sensual indulgence is pursued for pleasure, but afterwards, alas, disease afflicts the body. Though death is the end in this world, even then one does not give up sinful conduct.

Commentary

हिन्दी अर्थ

सुख के लिए विषय-भोग किया जाता है, किन्तु बाद में, हाय, शरीर में रोग लग जाता है। यद्यपि संसार में अन्त मरण ही है, तब भी मनुष्य पापाचरण नहीं छोड़ता।

Verse 30

अर्थमनर्थं भावय नित्यं नास्तिततः सुखलेशः सत्यम् ।पुत्रादपि धन भाजां भीतिः सर्वत्रैषा विहिआ रीतिः ॥ २९॥

arthamanarthaṃ bhāvaya nityaṃ nāstitataḥ sukhaleśaḥ satyam |putrādapi dhana bhājāṃ bhītiḥ sarvatraiṣā vihiā rītiḥ || 29||

Reflect ever that wealth is a calamity; in truth there is not a particle of happiness in it. The rich fear even their own sons, such is the way everywhere.

Commentary

हिन्दी अर्थ

सदा विचार कर कि धन अनर्थकारी है; सत्य तो यह है कि इसमें सुख का लेश भी नहीं। धनवानों को पुत्र से भी भय रहता है, सर्वत्र यही रीति है।

Verse 31

प्राणायामं प्रत्याहारं नित्यानित्य विवेकविचारम् ।जाप्यसमेत समाधिविधानं कुर्ववधानं महदवधानम् ॥ ३०॥

prāṇāyāmaṃ pratyāhāraṃ nityānitya vivekavicāram |jāpyasameta samādhividhānaṃ kurvavadhānaṃ mahadavadhānam || 30||

Practise breath-control, withdrawal of the senses, and discernment between the eternal and the transient; engaged in japa, undertake the discipline of meditation, do so with great and careful attention.

Commentary

हिन्दी अर्थ

प्राणायाम, प्रत्याहार, और नित्य-अनित्य के विवेक का अभ्यास कर; जप सहित समाधि का विधान कर, इसे बड़ी सावधानी और एकाग्रता से कर।

Verse 32

गुरुचरणाम्बुज निर्भर भकतः संसारादचिराद्भव मुक्तः ।सेन्द्रियमानस नियमादेवं द्रक्ष्यसि निज हृदयस्थं देवम् ॥ ३१॥

gurucaraṇāmbuja nirbhara bhakataḥ saṃsārādacirādbhava muktaḥ |sendriyamānasa niyamādevaṃ drakṣyasi nija hṛdayasthaṃ devam || 31||

O devotee, rely wholly on the Guru’s lotus feet; thus be soon freed from worldly existence. By disciplining the senses and the mind in this way, you will behold the God seated in your own heart.

Commentary

हिन्दी अर्थ

हे भक्त! गुरु के चरण-कमल पर पूर्ण निर्भर रह; इस प्रकार शीघ्र ही संसार से मुक्त हो जा। इन्द्रिय और मन का इस तरह नियमन करके, तू अपने हृदय में स्थित देव का दर्शन करेगा।

Verse 33

मूढः कश्चन वैयाकरणो डुकृञ्करणाध्ययन धुरिणः ।श्रीमच्छम्कर भगवच्छिष्यै बोधित आसिच्छोधितकरणः ॥ ३२॥

mūḍhaḥ kaścana vaiyākaraṇo ḍukṛñkaraṇādhyayana dhuriṇaḥ |śrīmacchamkara bhagavacchiṣyai bodhita āsicchodhitakaraṇaḥ || 32||

A certain dull grammarian, engrossed in studying rules, was set right and his faculties purified, awakened by the disciples of the adored Lord Shankara.

Commentary

हिन्दी अर्थ

कोई मूढ़ व्याकरणी, व्याकरण के नियमों के अध्ययन में लीन, श्रीशंकर भगवान् के शिष्यों द्वारा बोध पाकर सुधारा गया और उसकी बुद्धि निर्मल कर दी गई।

Verse 34

भजगोविन्दं भजगोविन्दं गोविन्दं भजमूढमते ।नामस्मरणादन्यमुपायं नहि पश्यामो भवतरणे ॥ ३३॥

bhajagovindaṃ bhajagovindaṃ govindaṃ bhajamūḍhamate |nāmasmaraṇādanyamupāyaṃ nahi paśyāmo bhavataraṇe || 33||

Worship Govinda, worship Govinda, worship Govinda, O foolish mind! Apart from remembrance of the Name, we see no other means to cross the ocean of existence.

Commentary

हिन्दी अर्थ

गोविन्द को भजो, गोविन्द को भजो, गोविन्द को भजो, हे मूढ़मति! नाम-स्मरण के अतिरिक्त भवसागर पार करने का हम कोई अन्य उपाय नहीं देखते।

॥ इति भजगोविन्दम् सम्पूर्णम् ॥

Recitation complete

Read inside the frame. The rest of the page opens when you reach the end.

A verse in your inbox, every morning

One verse, its meaning, and one word to learn. Two minutes a day.